(Thứ Tư, 22 tháng Giêng)

Di Ngô quý mến,

Cám ơn huynh đã có bức thư dài và tỉ mỉ cho đệ. Đệ không đi vào hết thảy những điều huynh viết, vì chẳng bao lâu nữa đệ sẽ lại có mặt ở nhà rồi. Huynh không cần phải cố gắng lo chuyện của đệ nữa, vì huynh có thể nói với mọi người rằng chỉ một thời gian ngắn sau Rằm cuối cùng của mùa đông đệ sẽ quay về. Chẳng có gì cấp bách đến độ không thể chờ được đến ngày đó.

Vừa rồi tiểu phụ Chung lại ghé Min-chen. Lạ lắm cơ: khi đệ bước vào tiền sảnh khách sạn (thật may chỉ một mình, không có Pao-leng), nàng mới đầu sửng cồ chẳng khác một con kỳ nhông hung dữ, nhưng sau đó ngồi gừ gừ như con mèo con. Đệ không cần phải mua nhẫn, vòng đeo tay hoặc hoa. Đệ không bủn xỉn, như huynh biết, song nếu không phải chi tiêu cho những món này thì vẫn tốt hơn, vì số thoi bạc dự trữ của đệ đã vơi nhiều và cho tới ngày cuối cùng ở đây đệ không đành lòng phải nhịn món tế vật Da-ving-do cùng rượu Mo-te Shang-dong ướp lạnh tuyệt ngon. Huynh nên biết Mo-te Shang-dong không phải thứ bọn mũi lõ thường uống, không có đâu, chỉ người giàu thôi. Và nhờ những thoi bạc mang theo này mà đệ có thể sống ở đây như một phú gia. Ngược lại hẳn đệ sẽ kém hứng thú nhiều. Người nghèo hoặc người bình thường không uống Mo-te Shang-dong hoặc chỉ họa hoằn thôi. Nhưng thật khó phân biệt trong thế giới mũi lõ này ai giàu ai nghèo. Không nhận ra được điều này qua y phục, vì chúng hầu như không có phù hiệu hay phẩm hàm. Ngay cả các thượng thư – đệ mới gặp một viên thượng thư khác – bề ngoài chẳng khác gì phu khuân vác (lúc ấy ông ta đang gân cổ gào – dường như không ai ngạc nhiên – trước một số ít ỏi, ít đến tội nghiệp cử tri ở một nơi công cộng. Vì sắp có tuyển chọn mà, nhưng đệ sẽ kể sau). Hẳn đó là do sự ganh tị và mặt trái của ganh tị: vì sợ bị buộc tội ganh tị nên bọn mũi lõ ăn mặc hầu như giống nhau. Hoàn toàn không có y trang rực rỡ, áo khoác thêu rồng phượng hoặc mũ dát vàng. Áo quần như nhau: xám, xanh nhạt (loại y phục này gọi là Tschinx[1]), nâu, xanh lá cây hoặc được ưa chuộng nhất là trộn các màu xám, nâu và xanh lá cây này thành màu cháo lòng. Phụ nữ mặc màu hơi tươi hơn, nếu họ dám. Màu mè quá sẽ bị coi là trâng tráo. Chỉ phụ nữ mới đeo tư trang và thường cũng không nhiều.

Bọn mũi lõ không hay tỏ ra mình giàu dù phố xá ở đây rất an toàn – kể cả những con đường tăm tối và vắng vẻ. Không như ở ta, ở đây ít có cướp. Nhưng cứ như thể bọn mũi lõ xấu hổ vì giàu hoặc nghèo vậy, trong khi chúng chẳng biết xấu hổ là gì, như đệ đã nhiều lần kể cho huynh. Chỉ có ô-tô được dùng như đồ trang sức. Huynh cười. Với bọn mũi lõ, nhất là đàn ông, ô-tô không phải phương tiện di chuyển mà là một phẩm hàm. Càng to, càng nhanh, càng lòe loẹt, nhất là càng ồn bao nhiêu thì chủ nhân của nó càng có thể giá bấy nhiêu so với người khác. Dĩ nhiên ô-tô càng to và tiếng nổ càng lớn thì càng đắt tiền. Đệ đã quan sát rõ ràng sự khác biệt phẩm hàm này: chiếc ô-tô nổ nhỏ phải nhường chỗ cho chiếc nổ to hơn. Điều kỳ quái – và với chúng ta là khó hiểu – là lẽ ra cấp bậc ô-tô phải tương ứng phẩm trật chủ nhân của nó, nhưng không, ở đây ai cũng có thể mua ô-tô nổ to theo ý muốn hoặc có khả năng. Nghĩa là phần đông người ta mua xe quá to và nổ lớn dù không trả nổi và mang nợ nhiều năm, chỉ để vênh vang trên đường phố đối với những kẻ không hề quen biết, ông Shi-shmi bảo thế (ông là một trong số ít mũi lõ tự ý không mua ô-tô, dù đủ khả năng). Ông Shi-shmi bảo ta có thể nghĩ rằng những người ngồi trong ô-tô máy nổ to thật ra mặc quần rách bởi họ nợ đìa, nhưng vì ta không nhìn xuyên qua ô-tô được nên không thấy thôi. Ai cũng biết thế, ông Shi-shmi nói, nhưng người ta vẫn không ngớt kính trọng chủ nhân chiếc ô-tô có tiếng máy nổ to. Ai muốn hiểu bọn mũi lõ thế nào thì hiểu.

Cho nên trong cuộc sống thường nhật chúng cố tránh khoa trương phẩm hàm và chỉ khoe khoang khi ngồi trong ô-tô diễu phố. Hẳn vì lúc ấy chúng mới yên tâm không bị người khác hỏi dò.

Nhưng đệ đang muốn kể cho huynh về chuyện bầu bán. Thật ra chuyện này có vẻ rất hay, nhưng vào tay bọn mũi lõ nó trở thành xấu xa. Đệ đã kể trước đây rất lâu rằng ở đây không còn vua chúa, hoàng đế và triều đại nào nữa. Chức vụ không được thế tập, mà phải qua chọn lựa. Ông Shi-shmi giải thích như sau: trong một khoảng thời gian nhất định (thường là bốn hoặc năm năm) dân chúng gồm cả đàn ông và phụ nữ, được phát một miếng giấy trên đó có tên những cá nhân tự cho là xứng đáng làm thượng thư hoặc tể tướng hoặc quan chức thành phố. Vào những ngày nhất định người ta nộp miếng giấy này ở một nơi nào đó, sau khi đã gạch chéo vào ứng viên mình ưa chuộng. Những miếng giấy này được gom lại và đếm. Ai được nhiều phiếu nhất sẽ là tể tướng hoặc thượng quan trong bốn hoặc năm năm tới. Tương tự, một ủy ban – kiểu như đại hội đồng – cũng được bầu, có nhiệm vụ thông qua các đạo luật.

Không tệ, đệ nghĩ. “Nhưng sẽ rất khó tìm được những người đủ vô liêm sỉ tự cho là xứng đáng có tên trong danh sách bầu chọn”, đệ nói.

“Ngược lại”, ông Shi-shmi nói, “họ tranh nhau để được có tên ấy chứ”.

Huynh hiểu nổi không? Những người này mặt dày mày dạn công khai đứng nơi bãi chợ, gào lên kể lể họ có những phẩm chất tuyệt vời nào và kêu gọi người ta nên gạch chéo vào tên của họ trong danh sách. Huynh đã từng nghe chuyện vô sỉ như vậy bao giờ chưa: tự khoe công trạng và cái gọi là phẩm chất tốt, khác nào một gã lớn miệng rao hàng trong chợ phiên? “Điều này chỉ một kẻ làm nổi”, đệ nói, “đó chính là kẻ không xứng đáng trở thành thượng khanh”.

“Tôi e rằng đúng như thế đấy”, ông Shi-shmi thở dài. Và đệ nghĩ đó chính là cạm bẫy trong chế độ thật ra đáng khen ngợi này.

Không thể chờ đợi gì khác hơn là những kẻ đang làm thượng thư hoặc tương tự cố sống cố chết chống lại chuyện bị xuống chức, ở ta cũng thế mà. Vậy nên càng gần tới ngày tuyển chọn việc cai trị càng lơi lỏng, những kẻ quyền cao chức trọng lo chạy điên cuồng khắp nước như lợn sữa bị bọ chét cắn, lớn tiếng gào thét rằng đừng gạch chéo vào tên ai khác mà chỉ gạch vào tên của họ thôi. Các bức tường đều treo hình màu mè sặc sỡ của những ứng cử viên này nhe răng (hẳn để chứng tỏ họ can đảm và có sức đề kháng) hoặc ôm hôn trẻ nhỏ. Tại sao họ cố sống cố chết tiếp tục bám vào chức tước của mình (ông Shi-shmi bảo thuật ngữ gọi đó là “tham quyền cố vị”), đệ không thật rõ. Ta cứ tưởng đối với họ thì càng ngày gánh nặng trách nhiệm càng tăng và tài sản của họ teo đi. Không, một là, ông Shi-shmi nói, ngay khi vừa được bầu, những người mang phẩm tước này liền chẳng làm chuyện gì đáng kể nữa. Ở đây có câu ngạn ngữ chỉ rõ hoạt động của họ, đại khái nghĩa là: “Quan gánh trách nhiệm, còn thủ hạ vác khung giường sắt nặng”. Hai là: những người mang phẩm tước còn được trả tiền vì đảm nhận công việc. Qua đó chính trị gia trở thành một nghề, thậm chí nhiều lợi lộc vì ngoài lương bổng ra còn có tiền hối lộ nữa. Nhất là nghề này không phải qua thi cử, sát hạch gì hết, chỉ cần tự tin rằng mình thích hợp. Thế thì chính thể “dân làm chủ” – đúng ra đáng khen ngợi – suy đồi là chuyện đương nhiên.

Hôm qua đệ được nghe một ông đương kim thượng thư đăng đàn hô hào ở bãi chợ chính, bằng mọi giá ông không muốn bị mất chức và bổng lộc. Dường như ông ta nói bằng thứ giọng nghi thức được quy định cho các quan. Giọng của bọn mũi lõ, như đệ đã nhiều lần kể với huynh, ồm ồm và cấm cẳn. Chỉ trước công chúng các quan mới nói giọng the thé (khi họ phát biểu trên máy-viễn-vọng cũng thế). Ông quan này the thé suốt hai tiếng đồng hồ, rằng gánh trách nhiệm nặng hơn gánh khung giường sắt biết bao. Qua những gì nghe được từ cử tri thì đệ cho rằng chẳng ai tin lời ông.

Thân chào huynh.

Cao Đài

❀ ❀ ❀

[1] Jeans