“Xem Napoli rồi hãy chết.” Chà, tôi không biết liệu người ta có nhất thiết phải chết sau khi chỉ vừa mới xem nó xong hay không, nhưng nếu thử sống ở đó thì kết cục có khi lại khác. Ngắm nhìn Napoli lúc bình minh từ trên sườn núi Vesuvius nhìn xuống, ta mới thấy được một bức tranh đẹp đến tuyệt trần. Ở khoảng cách đó, những tòa nhà xám xịt bỗng trở nên trắng muốt – hàng hàng lớp lớp ban công, cửa sổ và mái nhà chồng chất lên nhau từ phía biển xanh thẳm, cho đến khi tòa lâu đài khổng lồ St. Elmo ngự trị trên đỉnh kim tự tháp trắng vĩ đại ấy, tạo nên sự cân đối, điểm nhấn và nét hoàn thiện cho cả bức tranh. Và khi những đóa hoa huệ trắng chuyển sang sắc hồng – khi thành phố ửng hồng dưới nụ hôn đầu của ánh mặt trời – thì vẻ đẹp ấy thật chẳng bút nào tả xiết. Thế nên, bảo là “Xem Napoli rồi hãy chết” cũng chẳng sai chút nào. Ngay cả khung cảnh bao quanh cũng đầy mê hoặc. Trước mặt là mặt biển êm đềm – một bức tranh khảm vĩ đại rực rỡ sắc màu; những hòn đảo cao vút trôi bồng bềnh trong làn sương mờ ảo phía xa; còn phía chúng tôi đứng là đỉnh đôi uy nghi của núi Vesuvius, với những sườn núi đen kịt cùng những dòng nham thạch chảy dài xuống tận vùng đồng bằng Campagna vô tận – một tấm thảm xanh mê hoặc tầm mắt, dẫn lối đưa ta miên man đi mãi, lướt qua những rặng cây, những ngôi nhà đơn độc, những ngôi làng trắng xóa, cho đến khi tan biến vào màn sương mờ ảo phía xa xăm. Chính từ Hermitage, ngay trên sườn núi Vesuvius đó, người ta mới nên “xem Napoli rồi hãy chết”.

Nhưng đừng có dại mà bước vào trong tường thành rồi soi xét kỹ càng. Làm vậy sẽ đánh mất đi chút lãng mạn vốn có đấy. Người dân ở đây có thói quen ở bẩn, khiến đường phố cũng bẩn thỉu theo, tạo ra những cảnh tượng và mùi vị chẳng mấy dễ chịu. Chưa từng thấy cộng đồng nào lại có ác cảm với bệnh dịch tả như người dân Napoli. Nhưng họ có lý do chính đáng cả thôi. Dịch tả thường đánh gục một người Napoli ngay khi nó ập tới, bởi lẽ, bạn hiểu đấy, trước khi bác sĩ kịp bới đống bụi bẩn ra để chẩn đoán bệnh thì bệnh nhân đã qua đời rồi. Tầng lớp thượng lưu thì ngày nào cũng tắm biển, nên cũng còn khá khẩm lắm.

Đường phố ở đây nhìn chung chỉ đủ rộng cho một chiếc xe ngựa chạy qua, thế mà người đông như kiến! Đâu đâu cũng như Broadway, từ đường lớn, sân chung cho đến mọi ngõ ngách! Những đám đông, những dòng người, vô số những con người đang hối hả, chen chúc, vật lộn với cuộc sống! Chúng tôi chưa từng thấy cảnh tượng nào như vậy, tôi nghĩ ngay cả ở New York cũng chẳng bằng. Vỉa hè thì hiếm hoi, mà nếu có thì cũng chẳng đủ rộng để tránh một người mà không va phải họ. Thế nên ai cũng đi bộ dưới lòng đường – và chỗ nào đường rộng một chút thì xe ngựa cứ lao vun vút. Tại sao mỗi ngày không có cả nghìn người bị xe cán gãy chân gãy tay thì đúng là một bí ẩn không ai giải nổi. Nhưng nếu thế giới này có kỳ quan thứ tám, thì đó hẳn phải là những ngôi nhà ở Napoli. Tôi tin chắc rằng phần lớn chúng cao đến cả trăm bộ! Và những bức tường gạch kiên cố thì dày đến bảy bộ. Bạn phải leo chín tầng cầu thang mới lên được tầng “một”. Không, không hẳn là chín, nhưng cũng tầm tầm đó. Trước mỗi cửa sổ tận trên cao, cao mãi, tít trong những đám mây vĩnh cửu nơi đặt mái nhà, đều có một cái lan can sắt bé xíu như lồng chim, và cửa sổ nào cũng có người thò đầu ra ngó – người kích thước bình thường ở tầng một, người nhỏ hơn một chút ở tầng hai, người nhỏ hơn chút nữa ở tầng ba – và cứ thế, càng lên cao họ càng nhỏ dần một cách đều đặn, cho đến khi những người ở cửa sổ cao nhất trông chẳng khác nào mấy chú chim trong cái tổ chim bồ câu siêu cao. Phối cảnh của một trong những con phố hẹp như khe nứt ấy, với những dãy nhà cao vút kéo dài tít tắp rồi chụm lại phía xa như đường ray xe lửa; những dây phơi quần áo giăng ngang ở mọi độ cao, tung bay như những lá cờ rách rưới phía trên đám đông bên dưới; và những người phụ nữ mặc váy trắng ngồi vắt vẻo trên lan can ban công từ dưới vỉa hè lên tận trời xanh – một khung cảnh như vậy thực sự đáng để ta đi sâu vào những chi tiết của Napoli để chiêm ngưỡng.