Giờ tao mới mò tới cái kế hoạch của tao đây. Đây là cái danh sách kịch viện ngày thứ Bảy, 7 tháng 5 năm 1898, cắt từ mấy cột quảng cáo trên một tờ báo ở New York:

(hình ảnh ở đây)

Giờ tao đi thẳng vào cái kế hoạch và cho chúng mày một lời khuyên. Nhìn cái yến tiệc nhí nhố này, tao kết luận là cái lũ chúng mày đang cần một liều thuốc bổ. Gọi ngay cái vở ‘The Master of Palmyra’ về đây cho tao! Chúng mày cứ cố tự lừa bản thân rằng đời là một vở hài kịch, rằng việc duy nhất ở đời là tấu hề, chẳng có cái quái gì phải nghiêm túc cả. Chúng mày đang cố lờ đi mấy cái bộ xương xẩu giấu trong tủ nhà mình đấy. Gọi ‘The Master of Palmyra’ về ngay! Chúng mày đang bỏ bê một phần giá trị của cuộc đời, rồi chả mấy mà nó teo tóp lại đâu. Chúng mày xơi lắm đường tinh thần quá rồi, có ngày tiểu đường não, thối cả trí tuệ ra bây giờ. Lũ chúng mày cần thuốc bổ, cực kỳ cần là đằng khác. Lại đây, xài quả ‘The Master of Palmyra’ này đi! Méo cần phải dịch thuật gì đâu, cốt truyện nó rõ như ban ngày, nhìn cái hiểu ngay như xem diễu hành ảnh ấy.

Lời khuyên tao đã phán xong. Giờ tao muốn bồi thêm một cái phụ lục nữa. Nói thế này cho nhanh: Có mấy cái hài kịch nhẹ nhàng với show giải trí cũng tốt, bổ béo đấy, tao cũng chẳng thèm muốn nó ít đi đâu. Nhưng đời người có phải lúc nào cũng nhún nhảy tấu hề được đâu; ai mà chả có lúc trầm tư, đời vả cho ngơ ngác; thằng nông choèn nhất cũng đếch né được. Những cái tâm trạng trầm lắng ấy cũng có cái thèm khát riêng—thèm khát lành mạnh và chính đáng—và phải có cách mà vỗ béo cho nó chứ. Tao thấy cái thành phố New York này bắt buộc phải có ít nhất một cái nhà hát dành riêng cho bi kịch. Dân số ba triệu thằng, lại còn hốt thêm bảy mươi triệu dân ngoại tỉnh kéo về, thiếu quái gì tiền mà không nuôi nổi một cái? Cái xứ Mỹ này chắc chi tiền, tốn sức, tốn thời gian để phổ cập văn hóa nghệ thuật cho dân đen nhiều hơn bất kỳ thằng nào khác trên đời; thế mà lại đi bỏ bê cái thứ có thể coi là cỗ máy luyện công, nuôi dưỡng và truyền bá gu văn chương thượng đẳng cùng cảm xúc cao siêu hiệu quả nhất—đó là sân khấu bi kịch. Bỏ qua cái vũ khí hạng nặng đó thì khác quái gì bắt cái xe kéo văn hóa chạy bằng mấy con ngựa què? Thời buổi này, những lúc tâm trạng dâng trào mà chỉ có mỗi Shakespeare mới gảy đúng nhịp lòng, thì chúng mày làm cái trò gì? Tự ngồi đọc Shakespeare à? Mỉa mai mạt hạng chưa? Khác quái gì đem cái đàn môi ra để gảy một bài độc tấu phong cầm! Chúng mày đọc thế quái nào được. Trừ cái dòng họ Booth ra thì méo ai đọc nổi đâu.

Ba mươi năm trước, Edwin Booth diễn ‘Hamlet’ hẳn trăm đêm ở New York. Giờ dân số đông gấp ba lần, thế một năm ‘Hamlet’ được diễn mấy bận? Giả sử giờ Booth sống lại thời đỉnh cao, ổng diễn nổi bao nhiêu đêm ở New York này? Mấy thằng ngáo sẽ bảo khoảng hai mươi lăm đêm. Nhưng tao vỗ ngực khẳng định: ba trăm đêm là ít! Mấy tay diễn viên bi kịch kiệt xuất thì chết rồi, nhưng tao tin là cái gu với cái đầu khôn ngoan của đám khán giả tạo nên thị trường cho họ thì vẫn còn nguyên đấy.

Cái quái gì đang xảy ra với cái đám nói tiếng Anh chúng ta thế này? Nửa đầu thế kỷ này, bi kịch với dàn siêu sao bi kịch nhan nhản khắp nơi chẳng kém gì kịch hài với tấu hài kịch; bên Anh cũng thế thôi. Giờ thì tao e là đéo còn lấy nổi một danh kịch gia đúng nghĩa nào, còn London với cái xóm năm mươi nhà hát kịch tiệc, tao đồ rằng chắc chỉ còn sót lại được cỡ ba cái. Ngẫm lại thấy giật cả mình. Nhìn sang Vienna mà xem, người ta vẫn giữ đúng phong độ cổ truyền, đếch có tí thay đổi nào. Họ giữ đúng tỷ lệ vàng: đêm nào cũng có cả đống hài kịch quẩy tưng bừng, diễn hay miệt mài; đồng thời đêm nào ở Burg Theatre—cái kỳ quan thế giới về độ duyên dáng, mỹ lệ, giàu có, tráng lệ và đắt đỏ—cũng lên sóng một vở kịch uy nghiêm sâu sắc, hoặc một quả bi kịch kinh điển chuẩn mực. Chỉ trong vòng mười mấy năm trở lại đây, nhân loại mới học được cách làm phép trên sân khấu bằng mấy cái hiệu ứng cảnh trí hoành tráng đến mê hồn; thế mà chính cái lúc này, chúng ta lại đi thu hẹp cảnh trí sân khấu lại thành mấy cái phòng khách đủ thể loại cùng vài ba cái bàn ghế thảm chùi chân. Tao bảo này, New York nhất định phải có một cái nhà hát kiểu Burg, hiệu ứng hoành tráng kiểu Burg, và một đoàn kịch đỉnh cao như đoàn Burg. Rồi thì mỗi tháng nốc một hai liều thuốc bổ bi kịch vào người, chúng mày xem hài kịch mới thấy sướng hơn được. Hài kịch giúp cái lòng mình nó ngọt ngào; nhưng ai chả biết là cả cái đầu lẫn cái tâm sẽ được sạc lại năng lượng cực bổ béo nếu thỉnh thoảng ta chịu khó leo lên mấy cái đỉnh núi tuyết trí tuệ đầy uy nghiêm mà Shakespeare cùng mấy cây đại thụ khác đã dựng nên. Nghe tao giảng đạo quá à? Đếch phải nghề của tao đâu nhé; tao chỉ phải đứng ra phán vì cái lũ linh mục cha xứ hình như đang bận đi nghỉ mát hết cả rồi!