Tầm năm sáu năm trước, có một bà chị bên Phần Lan nhờ tôi kể cho nghe một câu chuyện bằng cái giọng thổ âm da đen của dân mình, để bả biết cái kiểu ăn nói đó nó ra làm sao. Tôi bèn diễn lại một chuyện da đen của lão Hopkinson Smith rồi đưa cho bả cuốn tạp chí ‘Harper’s Monthly’ có in bài đó. Bả dịch lại cho một tờ báo Thụy Điển, nhưng chả biết lơ đễnh thế nào lại phán tôi là tác giả chứ đéo phải lão Smith. Tôi cay giùm lão lắm, vì thế là tôi ăn trọn một trận đòn nhừ tử trên báo chí Thụy Điển — đáng lẽ cái bạt tai đó phải dành cho lão Smith mới đúng. Bởi sau đó người ta khơi ra là cái lão Boccaccio quỷ quái nào đó đã xào nấu đúng câu chuyện ấy, bằng cái giọng cộc lốc nghèo nàn của lão, từ năm trăm năm trước khi lão Smith chộp lấy nó rồi biến nó thành một món ngon lành dễ nuốt.

Tôi lúc nào cũng thấy tội nghiệp cho cái thân lão Smith. Nhưng mà giờ thì đến lượt cái đầu tôi lên thớt. Mới vài tuần trước, giáo sư Van Dyke bên trường Princeton có hỏi tôi một câu thế này:

“Chú mày có biết cái tích ‘Con Ếch Nhảy’ của chú mày có từ đời tám hoánh nào không?”

Tôi liền phán:

“Biết chứ — bốn mươi lăm năm rồi. Cái vụ đó xảy ra ở hạt Calaveras, hồi mùa xuân năm 1849.”

“Nhầm rồi con giời; nó xảy ra sớm hơn nhiều — cả vài ngàn năm trước cơ; chuyện của mấy lão Hy Lạp đấy.”

Tôi nghe mà ngơ ngác cả người — đau hơn bị đâm. Tôi bảo:

“Số trời đã định làm thằng ăn trộm văn thơ thì tôi cũng cắn răng chịu; thậm chí tôi sẵn sàng chịu trận cùng lão Hopkinson Smith khi bị bắt quả tang quật mộ người xưa, vì lão là bằng hữu tốt của tôi, và tôi nghĩ lão cũng tử tế chán nếu làm được trò đó mà không bị ai dèm pha; nhưng bắt tôi chịu tội trước lão cả ngàn rưỡi năm thì đéo được. Xin giáo sư bớt giùm tôi vài ba thế kỷ đi chứ.”

Nhưng lão giáo sư đéo có giỡn chơi: lão nghiêm túc vờ lờ, và đéo chịu bớt dù chỉ một thế kỷ. Lão đòi vần cuốn sách gửi cho tôi, kèm theo luôn cả cuốn giáo trình Cambridge có bản dịch tiếng Anh. Tôi nghĩ xài bản dịch là ngon nhất, vì cái thứ tiếng Hy Lạp làm tôi đau cả đầu. Ngày 30 tháng 1, lão gửi cho tôi bản tiếng Anh, và tôi sẽ nhét luôn nó vào bài này ngay sau đây. Nói ngắn gọn thì nó chính là cái chuyện ‘Con Ếch Nhảy’ của tôi chứ đâu. Tuy nó đéo bôi dài lê thê như cách tôi bôi, nhưng nội dung thì đéo thiếu gạch đầu dòng nào.

Đối với tôi, cái trò này kỳ quặc mà buồn cười phết. Kỳ quặc vì mấy lẽ. Chẳng hạn như:

Tôi được nghe câu chuyện này từ miệng một gã đéo phải kể chuyện như thể đó là tin mới lạ, mà là một vụ việc mà lũ nghe đã tự mắt thấy tai nghe và còn nhớ như in. Thằng cha đó đần đần, mù chữ; đéo có chút năng khiếu kể chuyện hay bịa đặt nào; qua cái mồm của hắn, vụ này chỉ đơn thuần là lịch sử — lịch sử kèm con số thống kê; mà lại còn là thứ lịch sử nghiêm trọng nhất nữa cơ chứ; hắn nghiêm túc vô cùng, vì hắn đang bàn về những sự thật khô khốc, và chúng làm hắn khoái chỉ vì chúng là sự thật; hắn đào từ ký ức ra chứ đéo phải từ cái đầu sáng tạo; hắn đéo thấy chút hài hước nào trong câu chuyện của mình, và lũ nghe cũng thế; cả hắn lẫn bọn chúng đéo một ai nhếch mép hay cười nửa miệng; trong đời mình, tôi chưa từng tham dự một cái hội nghị nào nghiêm trang đến thế. Đối với hắn và hội anh em phu vàng, chỉ có đúng hai chi tiết trong câu chuyện là đáng để tâm. Một là sự khôn ranh của đại ca Jim Smiley khi chơi xỏ thằng cha lạ mặt bằng một con ếch nhồi đạn chì; hai là sự hiểu biết sâu sắc của Smiley về bản tính loài ếch — vì hắn biết (như thằng kể khẳng định và lũ nghe gật gù) rằng ếch rất khoái đạn chì và lúc nào cũng sẵn sàng đút bụng. Mấy tay đó chỉ mổ xẻ đúng hai điểm đó thôi, đéo thêm gì khác. Chúng tấm tắc khen ngợi hết lời, và đéo một ai trong cái băng đó nhận ra rằng một câu chuyện đỉnh cao vừa được truyền tải theo một cách tuyệt đỉnh, và nó tràn ngập một thứ phẩm chất mà chúng đéo bao giờ ngờ tới — sự hài hước.

Thế thì, cái câu hỏi hay ho ở đây là: liệu cái vụ con ếch đó có thực sự xảy ra ở trại Angel’s Camp vào mùa xuân năm 49, đúng như lời tôi nghe được vào cái ngày mùa thu năm 1865 hay không? Tôi cam đoan chắc nịch là có. Tôi cũng chắc chắn rằng cái bản sao của nó đã xảy ra ở Boeotia từ vài ngàn năm trước. Tôi nghĩ đây hẳn là một vụ lịch sử tự lặp lại chính mình, chứ đéo phải một câu chuyện hay ho trôi dạt qua nhiều thế kỷ rồi sống sót vì quá ngon lành để bị chôn vùi.

Bây giờ tôi muốn độc giả hãy tự mình soi kỹ câu chuyện của mấy lão Hy Lạp và câu chuyện do cái gã xứ California đần độn kiêm nghiêm túc kia kể, rồi xem xem chúng giống nhau từng li từng tí về bản chất như thế nào.