Cha đã kết luận, hoàn toàn chính xác, rằng việc học hành của chúng tôi đã bị bỏ bê. Ông muốn chúng tôi được học tiếng Pháp, nhưng còn cả toán và tiếng La tinh nữa - những bài tập trí óc nhanh gọn để cải huấn lại hai cái đầu mơ mộng quá trớn. Địa lý nữa cũng là cách củng cố tốt. Mặc dù hầu như không để ý thấy cô Hung Dữ suốt thời kỳ bà ở đây, ông hạ lệnh yêu cầu bà ta cùng những cung cách dễ dãi mốc meo màu hoa hồng cần được gột cho sạch. Ông muốn những gì là dây nhợ bèo nhún và có phần mịt mù ở chúng tôi được vặt bằng hết như vặt rau diếp xoăn, chừa lại cái lõi đơn giản cứng cáp. Ông không hiểu tại sao chúng tôi lại thích những thứ chúng tôi thích. Ông muốn chúng tôi được đẽo thành dáng dấp những cậu con trai, bằng cách nào cũng được. Hỏi có gì lạ? Cha tôi chưa bao giờ có chị em gái.
Thế vào chỗ cô Hung Dữ, ông đặt một người gọi là thầy Erskine, từng dạy trường nam sinh ở Anh nhưng đã bị cuốn gói tống sang Canada, bất thình lình, vì lý do sức khỏe. Trước mắt chúng tôi ông ta không có vẻ gì là thiếu khỏe mạnh: không bao giờ thấy ho, chẳng hạn thế. Người ông ta bè bè, đồ tuýt từ chân lên đầu, ba mươi hoặc ba lăm gì đó, tóc hơi đo đỏ và cặp môi bự đỏ ươn ướt, chòm râu dê nho nhỏ dưới cằm cùng tính mai mỉa cay chua và cái đầu chỉ chực bốc nóng, cộng thêm cái mùi như đồ giặt ẩm dưới đáy giỏ.
Rất nhanh có thể nhận ra rằng lơ là hay nhìn lên trán thầy Erskine chẳng phải cách tống khứ ông ta đi được. Đầu tiên ông ta ra đề kiểm tra chúng tôi, để xem chúng tôi biết được những gì. Chẳng có gì mấy, xem ra là thế, mặc dù đã nhiều hơn chúng tôi muốn tiết lộ. Ông ta liền nói với cha óc chúng tôi cũng ngang với côn trùng hoặc sóc đất. Chúng tôi quả là tệ hại, chưa thành thiểu năng thì đúng là một điều kỳ diệu. Chúng tôi đã nhiễm phải thói lười nhác trí óc - đã được dung túng cái thói ấy, ông ta thêm vào giọng khiển trách. Thật may, vẫn còn chưa muộn. Cha nói nếu đã thế thầy Erskine cần nhào nặn lại chúng tôi.
Với chúng tôi, thầy Erskine nói thói lười biếng, thói ngạo mạn, thói chơi nhởi và mơ mộng, thói ủy mị sướt mướt đã gần như hủy hoại chúng tôi trước khi bước vào cuộc đời nghiêm túc. Không ai đòi chúng tôi phải là thiên tài, mà nếu có thiên tài nữa thì cũng chẳng phải ân huệ gì cả, nhưng chắc chắn cũng phải có một mức sàn, cho dù là với con gái đi nữa: chúng tôi sẽ chỉ thành gánh nặng trên lưng kẻ nào ngu ngốc rước về nhà trừ khi bị buộc phải xốc lại bản thân.
Ông ta đặt mua một lượng lớn vở học sinh, loại rẻ tiền có dòng kẻ và bìa mềm oặt. Ông ta đặt mua một số bút chì loại thường, có tẩy. Đấy là những cây đũa thần, ông ta nói, để chuẩn bị cho chúng tôi hóa thân, có ông trợ giúp.
Ông ta nói chữ trợ giúp miệng cười khẩy.
Ông ta quăng hết sao trang kim của cô Goreham.
Thư viện chỉ làm chúng tôi lãng trí, ông ta nói. Ông ta đòi và nhận được hai bàn học sinh, đặt vào một trong hai phòng ngủ khách; ông ta đã cho dẹp cái giường cùng mọi thứ đồ đạc, chỉ còn căn phòng trống không. Cửa có ổ khóa, ông ta giữ chìa. Bây giờ chúng tôi có thể xắn tay áo lên mà bắt tay vào việc.
Thầy Erskine áp dụng những phương pháp thẳng thừng. Ông ta thạo nhất giật tóc véo tai. Ông ta thường đập thước lên mặt bàn sát những ngón tay chúng tôi, lên cả ngón tay nữa, hoặc bợp vào sau đầu khi điên tiết, hoặc, coi như biện pháp cuối cùng, ném sách vào chúng tôi hoặc quật ngang bụng chân. Ông ta có lối mai mỉa điếng người, ít nhất là với tôi: Laura thường xuyên hiểu lời ông ta nói theo nghĩa đen, khiến ông ta càng nổi xung. Ông ta không mủi lòng vì nước mắt, tôi nghĩ ông ta hả lòng thì đúng hơn.
Không phải ngày nào ông ta cũng thế. Có những khi trời yên bể lặng cả tuần liền. Ông ta có thể tỏ ra rất kiên nhẫn, thậm chí còn tốt bụng nữa, một cách vụng về. Rồi đến một cú bùng nổ, ông ta sẽ xả hết công suất. Không bao giờ đoán được ông ta sẽ làm gì, hoặc lúc nào, đấy là điều tệ nhất.
Chúng tôi chẳng thể kêu than với cha, vì chẳng phải thầy Erskine chỉ thi hành mệnh lệnh của cha sao? Ông ta nói thế. Nhưng chúng tôi kể khổ với Reenie, tất nhiên. Chị nổi giận đùng đùng. Tôi đã lớn rồi không thể bị đối xử như thế, chị nói, còn Laura thì thần kinh dễ xúc động, và cả hai chúng tôi đều - hừ, ông ta nghĩ mình là ai chứ? Lớn lên trong cống mà làm bộ làm tịch, như mọi thằng Anh bán xới qua đây, nghĩ mình vương tướng, và nếu ông ta tắm đến một tháng một lần chị sẽ ăn cái áo của mình cho coi. Khi Laura đến gặp chị giơ những vết hằn trên lòng bàn tay, Reenie chất vấn thầy Erskine, nhưng được trả lời đừng xía vào chuyện người khác. Chính chị là kẻ đã làm hư chúng tôi, thầy Erskine nói. Chị làm hư chúng tôi vì nuông chiều vồ vập quá mức - cái đó quá rõ - và bây giờ nhiệm vụ của ông ta là sửa chữa lại những gì chị đã phá.
Laura nói nếu thầy Erskine không đi, chính nó sẽ đi. Nó sẽ bỏ trốn. Nó sẽ nhảy ra ngoài cửa sổ.
“Đừng làm thế, bé yêu của tôi,” Reenie nói. “Chúng mình sẽ vắt óc ra một cách. Chúng mình sẽ trả đũa ông ta!”
“Ông ta làm gì có đũa,” Laura nức nở.
Callista Fitzsimmons đáng lẽ có thể là đồng minh, nhưng chị ta thấy rõ gió ngả chiều nào: chúng tôi không phải con chị ta, chúng tôi là con của cha. Cha đã chọn cách hành xử, nếu chị ta nhúng tay vào sẽ là một sai lầm chiến lược. Đây là một ca sauve qui peut[1], một quán ngữ mà giờ, nhờ sự mẫn cán của thầy Erskine, tôi đã dịch được.
Quan niệm của thầy Erskine về toán học khá đơn giản: chúng tôi cần biết cách cân đối chi phí trong nhà, nghĩa là cộng trừ và kế toán kép.
Quan niệm về tiếng Pháp là cách chia động từ và kịch Racine, phụ trợ là những châm ngôn súc tích của các tác gia lớn. Si jeunesse savait, si vieillesse pouvait - Estienne; C’est de quoi j’ai le plus de peur que la peur - Montaigne; Le cœur a ses raisons que la raison ne connaît point - Pascal; L’histoire, cette vieille dame exaltée et menteuse - de Maupassant. Il ne faut pas toucher aux idoles: la dorure en reste aux mains - Flaubert. Dieu s’est fait homme; soit. Le diable s’est fait femme - Victor Hugo. Và vân vân[2].
Quan niệm về địa lý là tên thủ đô các nước châu Âu. Quan niệm về tiếng La tinh là chuyện Caesar chinh phục dân Gô loa và vượt sông Rubicon, alea iacta est[3]; và, tiếp đó, các đoạn trích từ Aeneid của Virgil - ông ta ưa nhất Dido tự tử - hoặc từ Biến hóa của Ovid, những cảnh tả các thứ thần linh giáng đủ chuyện không hay xuống các loại cô gái trẻ. Vụ cưỡng bức Europa do con bò trắng lớn, Leda do con thiên nga, Danae do cơn mưa vàng - những thứ đó ít nhất cũng làm chúng tôi chú ý, ông ta nói với nụ cười mỉa thường lệ. Về chuyện này thì ông ta nghĩ đúng. Để thay đổi, ông ta có khi bắt chúng tôi dịch thơ tình từ tiếng La tinh, những bài chua chát. Odi et amo[4] - những bài kiểu đó. Ông ta khoái chí tử thấy chúng tôi vật lộn với những lời chê bai của các thi sĩ về loại con gái rõ ràng là tương lai vẽ sẵn cho chúng tôi.
“Rapid, rapere, rapui, raptum,” thầy Erskine nói. “‘Tóm lấy và mang đi’. Từ rapture trong tiếng Anh cũng gốc đó. Chia đi.” Thước kẻ đập chát.
Và chúng tôi học. Chúng tôi quả có học được, trong tinh thần căm thù: chúng tôi sẽ không tạo cớ cho thầy Erskine. Ông ta chẳng muốn gì hơn là giẫm lên cổ hai chúng tôi - ông ta sẽ không có được cái khoái chí ấy, trong khả năng chúng tôi làm được. Điều chúng tôi thực sự học được nhờ ông ta là gian lận. Các con toán thì khó làm giả, nhưng các buổi chiều muộn chúng tôi dành hàng giờ cóp những bản dịch Ovid từ vài cuốn sách trong thư viện của ông nội - những bản dịch xưa của các đại học giả thời Victoria, chữ in li ti và từ ngữ rắc rối. Nhờ đó chúng tôi nắm được tinh thần đoạn trích, rồi đổi lấy những từ khác, đơn giản hơn, rồi bỏ thêm vài lỗi sai vào nữa, để có vẻ như tự làm. Tuy thế, dù chúng tôi có làm gì, thầy Erskine cũng sẽ vạch chì đỏ chằng chịt trên bản dịch của chúng tôi và viết những nhận xét hung bạo bên lề. Chúng tôi không nhập tâm tiếng La tinh nhiều lắm, nhưng học được kha khá cách giả mạo. Chúng tôi cũng học cách giữ mặt mình vô cảm và bất động, như được hồ. Tốt nhất là đừng phản ứng lại thầy Erskine mà thể hiện ra ngoài, nhất là đừng co rúm.
Một thời gian Laura hết sức cảnh giác với thầy Erskine, nhưng cái đau thể xác - của chính mình, ý thế - không khiến nó bận tâm mấy. Đầu óc nó sẽ lãng đãng đi nơi khác, ngay giữa lúc ông ta quát tháo. Phạm vi ảnh hưởng của ông ta chỉ thế thôi. Nó đưa mắt nhìn giấy tường - hình nụ hồng lẫn trong các dải nơ - hay nhìn ra cửa sổ. Nó học được khả năng lặn mình đi trong nháy mắt - một giây trước nó còn tập trung nghe, giây sau nó đã ở xa xôi đâu đó. Hoặc đúng hơn người đối thoại đã ở xa xôi đâu đó: nó gạt bỏ người kia, cứ như vẫy cây đũa vô hình; cứ như chính người kia đã chịu phép mà biến mất.
Thầy Erskine không thể chấp nhận bị phủ định như thế. Ông ta bắt đầu thói quen lắc người nó - để gọi nó tỉnh, ông ta nói. Cô không phải người đẹp ngủ trong rừng, ông ta thét. Đôi lúc ông ta xô nó vào tường, hoặc nắm cổ nó mà lắc. Khi đó nó sẽ nhắm mắt và nhũn người ra, khiến ông ta càng thêm thịnh nộ. Ban đầu tôi tìm cách xen vào, nhưng chẳng ích gì. Tôi sẽ bị gạt ra nhẹ tênh sau một cú vẩy của cánh tay vải tuýt mùi khẳn.
“Đừng chọc tức ông ta,” tôi bảo Laura.
“Em có chọc tức ông ta hay không thì cũng thế,” Laura nói. “Nhưng không phải là ông ta tức. Ông ta chỉ muốn thò tay vào trong áo em.”
“Chị chưa bao giờ nhìn thấy thế,” tôi nói. “Ông ta làm thế làm gì?”
“Ông ta làm thế lúc chị không nhìn,” Laura nói. “Hoặc thò vào dưới váy em. Ông ta thích là thích đồ lót.” Nó nói thản nhiên đến nỗi tôi nghĩ chắc là nó bịa chuyện, hoặc hiểu lầm. Hiểu lầm bàn tay thầy Erskine, động cơ của bàn tay ấy. Điều nó kể lại quá vô lý. Tôi không thấy đấy có vẻ là việc đàn ông người lớn hay làm, hoặc có lý do gì thích làm, bởi Laura chỉ là một con bé con - không phải sao?
“Có nên nói với Reenie không?” tôi do dự hỏi.
“Chắc gì chị ấy tin chứ,” Laura nói. “Chị đâu có tin.”
Nhưng Reenie có tin Laura, hoặc là chị quyết định tin, và thế là hết đời thầy Erskine. Chị đủ khôn ngoan không đương đầu trực diện: ông ta sẽ chỉ buộc tội Laura bịa đặt bậy bạ, sự tình sẽ còn xấu hơn. Bốn ngày sau chị sầm sầm đi vào văn phòng cha ở nhà máy cúc với một nắm ảnh lậu. Ảnh loại đó ngày nay sẽ chẳng khiến ai chớp mắt lấy một cái, nhưng vào thời đó là cực kỳ tai tiếng - đàn bà đi tất dài đen ngực bát úp muốn tràn ra khỏi coóc xê khổng lồ, cũng những đàn bà đó không mặc gì cả, trong những tư thế vặn vẹo, chân giạng rộng. Chị nói đã tìm thấy những ảnh này dưới giường thầy Erskine khi quét dọn phòng, và đây là loại người để gửi gắm những cô gái trẻ nhà đại úy Chase ư?
Một đám đông tò mò chứng kiến, trong đó có nhóm công nhân nhà máy và luật sư của cha và, tiện thể nói thêm, cả chồng tương lai của Reenie, Ron Hincks. Cảnh tượng Reenie, đôi má lúm đỏ phừng phừng, mắt sáng quắc như nữ thần báo oán, búi tóc đen sau đầu xổ tung, vung vẩy một mớ đàn bà vú to mông nở trần như nhộng, đã hoàn toàn hạ gục anh. Trong trái tim anh đã phủ phục trước mặt chị, và từ hôm đó anh ta bắt đầu theo đuổi chị, cho đến ngày thành công. Nhưng đấy là một câu chuyện khác.
Nếu có điều gì Cảng Ticonderoga không thể khoan nhượng, luật sư của cha cất giọng tư vấn, thì đấy là của ô uế này trong tay người dạy dỗ những tâm hồn trẻ thơ trong sáng. Cha nhận ra mình không thể cứ giữ Erskine trong nhà sau vụ này nếu không muốn bị coi là quỷ.
(Tôi từ lâu vẫn nghi Reenie đã tự kiếm ra số ảnh; có người anh làm phân phối tạp chí, chị dễ dàng làm việc này. Tôi nghi về vụ ảnh thì thầy Erskine vô tội. Nếu có gì, sở thích của ông ta là trẻ nhỏ, chứ không phải coóc xê cỡ bự. Nhưng đã đến nước đó, ông ta chẳng thể mong chờ Reenie chơi đẹp.)
Thầy Erskine ra đi, miệng không ngớt phản kháng kêu mình vô tội - phẫn nộ, nhưng cũng rụng rời. Laura nói mình cầu nguyện đã được đền đáp. Nó nói đã cầu cho thầy Erskine bị đuổi khỏi nhà chúng tôi, và Chúa đã nghe thấy. Reenie, nó nói, đã thực hiện ý Người, kể từ ảnh đồi trụy trở đi. Tôi tự hỏi Chúa nghĩ gì về chuyện đó, ấy là giả sử Ngài ta tồn tại - một điều tôi càng lúc càng ngờ.
Laura, mặt khác, đã dấn vào tôn giáo một cách nghiêm túc dưới triều đại thầy Erskine: nó vẫn còn khiếp sợ Chúa, nhưng khi bị buộc phải chọn giữa hai bạo chúa đều nóng giận và đều thất thường như nhau, nó đã chọn phía nào to hơn, và cũng ở xa hơn.
Một khi đã lựa chọn nó liền đẩy đến mức cực đoan, cũng như mọi chuyện nó làm. “Em sẽ đi làm xơ,” nó tuyên bố thẳng tuột, trong bữa trưa khi chúng tôi ăn xăng uých bên bàn bếp.
“Không được đâu,” Reenie nói. “Họ sẽ không nhận cô. Cô không theo Công giáo.”
“Em có thể,” Laura nói. “Em có thể xin gia nhập.”
“Lúc đó,” Reenie nói, “cô sẽ phải gọt tóc đi. Dưới khăn choàng, các nữ tu đều trọc lông lốc.”
Đây là một nước ma mãnh của Reenie. Laura không hề biết điều này. Nếu nó có phù phiếm ở điểm nào, thì đấy là mái tóc. “Tại sao lại thế?” nó hỏi.
“Họ nghĩ Chúa muốn như thế. Họ nghĩ Chúa muốn họ dâng tóc lên ngài, chỉ chứng tỏ họ ngu dốt đến thế nào. Ngài cần gì cái đó?” Reenie nói. “Thử nghĩ xem! Bao nhiêu là tóc!”
“Người ta làm gì với tóc đó?” Laura hỏi. “Sau khi cắt đi?”
Reenie đang tách vỏ đậu: tách, tách, tách. “Người ta đem làm tóc giả, cho phụ nữ nhà giàu,” chị nói. Chị không ngập ngừng một li, nhưng tôi biết đây là chuyện phịa, cũng như những chuyện chị kể ngày trước về trẻ con bằng bột. “Đám phụ nữ nhà giàu kênh kiệu. Cô không muốn tóc đẹp của cô diễu hành khắp nơi trên cái đầu bự vênh váo của kẻ khác chứ?”
Laura bỏ ý định đi tu, hoặc là có vẻ thế; nhưng ai biết được tiếp theo nó sẽ chạy theo cái gì? Nó có thiên hướng đức tin rất cao. Nó dốc lòng mình, tin cậy dễ dàng, nó trao mình cho người khác, đặt mình vào tay người. Trong khi một chút hoài nghi đã có thể là tuyến đầu phòng thủ.
Đến lúc này đã vài năm trôi qua, vài năm bỏ phí - có vẻ thế - trong tay thầy Erskine. Dù tôi không nên coi là phí: nhờ ông ta tôi đã học được nhiều điều, dù không phải đều là những điều ông ta định dạy. Ngoài khả năng nói dối và gian lận, tôi đã học được thói hỗn láo che đậy sơ sài, cách phản kháng bằng im lặng. Tôi đã học được rằng báo thù mười năm chưa phải muộn. Tôi đã học cách tránh không bị bắt.
Trong lúc đó vụ Đại suy thoái đã tới nơi. Cha không mất nhiều lắm khi phố Wall sụp đổ, nhưng cũng mất một phần. Ông cũng không giữ được biên độ an toàn. Lẽ ra ông cần đóng cửa các nhà máy khi cầu xuống thấp, cần bỏ nhà băng tất cả tiền còn lại - cần tích trữ, như mọi kẻ khác ở địa vị ông đang làm. Đấy mới là nhạy bén. Nhưng ông không làm thế. Ông không làm nổi. Ông không chịu nổi phải buộc lính của mình mất việc làm. Với họ ông nợ lòng trung thành, những người “lính” ấy. Một số trong đó là đàn bà, nhưng cũng có khác gì.
Vẻ đạm bạc trùm lên Avilion. Phòng ngủ chúng tôi bắt đầu lạnh khi đông đến, chăn bắt đầu phơi chỉ. Reenie cắt dọc phần giữa mòn xơ, rồi khâu hai bên lại với nhau. Mấy phòng đã đóng lại không dùng; người làm cho nghỉ phần lớn. Người làm vườn không đến nữa, cỏ dại ngấm ngầm lấn vào vườn. Cha nói ông cần chúng tôi hợp tác để duy trì cuộc sống - để vượt qua giai đoạn khó khăn. Chúng tôi có thể giúp Reenie việc nhà, ông nói, một khi ác cảm với toán và tiếng La tinh đến thế. Chúng tôi có thể học cách thắt lưng buộc bụng. Đem vào thực tiễn, thế có nghĩa là ăn tối món đậu hoặc cá tuyết muối hay thịt thỏ, và tự mạng lấy tất.
Laura không chịu ăn món thỏ. Trông như trẻ con bị lột da, nó nói. Chỉ có mọi ăn thịt người mới nuốt được món này.
Reenie nói cha tốt quá hóa hại. Chị còn nói cha quá kiêu hãnh. Con người ta phải biết thừa nhận thất bại. Chị không biết rồi mọi việc sẽ đi đến đâu, nhưng suy tàn đổ nát là khả năng dễ thấy nhất.
Tôi đã mười sáu rồi. Quá trình giáo dục chính thức như thế là đã đến hồi kết. Tôi đang mua thời giờ, nhưng để chờ gì đây? Tôi sẽ trở thành gì sắp tới?
Reenie có những ưu tiên riêng. Dạo này chị bắt đầu nghiên cứu tạp chí Mayfair, những miêu tả về hội hè xã giao trong đó, cùng trang giao tế trên các báo - những hôn lễ, những vũ hội từ thiện, những kỳ nghỉ đắt tiền. Chị nhẩm thuộc lòng các cột tên - tên những đấng bậc, những tàu du lịch, những khách sạn hạng sang. Tôi cần một cuộc ra mắt, chị nói, đủ mọi hoa lá cần thiết - tiệc trà để gặp những bà mẹ quan trọng trong giới xã giao, những buổi chiêu đãi và dã ngoại hợp mốt, một buổi khiêu vũ long trọng mời đủ các chàng trai ứng viên sáng giá. Avilion sẽ thấy lại đầy những khách ăn mặc đẹp đẽ, như thời xa xưa; những ban tứ tấu đàn dây sẽ chơi, đèn vườn thắp trên thảm cỏ. Gia đình chúng tôi ít nhất cũng ngang những nhà đã lo liệu cho con gái thế này - còn hơn ấy chứ. Cha lẽ ra phải dành lại một ít tiền trong nhà băng riêng cho việc này. Giá mẹ tôi còn sống, Reenie nói, mọi thứ sẽ được chu toàn cả.
Chuyện này tôi ngờ. Cứ như những gì tôi đã nghe kể, khả năng cao là mẹ sẽ cương quyết cho tôi đến trường - trường Nữ học Alma hay một học viện tăm tiếng, ảm đạm nào đại loại thế - để học món gì đó thiết thực nhưng cũng ảm đạm không thua, tốc ký chẳng hạn; nhưng còn ra mắt, đấy là chuyện phù phiếm. Bản thân mẹ có cuộc nào đâu.
Bà nội Adelia lại là chuyện khác, và đủ xa xưa để tôi có thể lý tưởng hóa bà. Bà sẽ bỏ công sức vì tôi, không tiếc một kế hoạch hay khoản chi nào cả. Tôi vẩn vơ trong thư viện, săm soi những bức hình bà vẫn còn trên tường: bức chân dung sơn dầu, vẽ năm 1900, bà điểm nụ cười nhân sư và vận váy màu hoa hồng nhung khô, trên cổ áo xẻ sâu chiếc cổ trần đột ngột lộ ra, như cánh tay đưa ra sau tấm màn ảo thuật; những ảnh đen trắng lồng khung mạ vàng, bà đội mũ rộng vành, hoặc cắm lông đà điểu, hoặc mặc váy dài ăn tiệc tối, miện cài tóc và găng tay da dê trắng, một mình hay với các loại chức sắc giờ đã bị lãng quên. Nếu là bà đã bắt tôi ngồi xuống nghe đủ mọi lời căn dặn: ăn mặc thế nào, nói năng ra sao, đi đứng cử chỉ trong từng tình huống. Làm sao để tránh trở thành lố bịch, một điều chưa gì tôi đã thấy cơ hội tràn trề. Bất chấp thời giờ cắm mũi vào các trang xã giao, Reenie không biết nhiều đến thế.
[1] Tiếng Pháp: Thân ai nấy lo, hồn ai nấy giữ.
[2] “Giá tuổi trẻ có trí, giá tuổi già có lực” - Estienne; “Điều tôi sợ nhất là nỗi sợ” - Montaigne; “Trái tim có những lý lẽ mà Lý lẽ không hiểu được” - Pascal; “Lịch sử, cái mụ già quá khích và giả dối” - de Maupassant. “Đừng chạm vào thần tượng: lớp vàng sẽ ở lại tay anh” - Flaubert. “Chúa trở thành con người, đã vậy. Quỷ trở thành đàn bà” - Victor Hugo.
[3] “Xúc xắc đã gieo”, theo nhà sử học Suetonius là lời Julius Caesar khi dẫn quân vượt sông Rubicon, phá vỡ luật lệ lâu đời của La Mã cấm làm việc đó. Hàm ý việc đã bắt đầu, không thể ngăn lại hay đảo ngược được.
[4] Bài thơ Catullus viết cho người tình Lesbia: “Tôi yêu và tôi hận / Hỏi tại vì sao? / Không biết, nhưng nó đến / Và tôi đớn đau.”
