Hãy biết ơn những kẻ ngốc. Vì nếu không có họ, làm sao phần còn lại của chúng ta thành công được chứ?

—Lịch mới của Pudd’nhead Wilson.

Câu ngạn ngữ này nghe ra thật chuẩn xác: "Thời thế tạo anh hùng." Nhưng vấn đề là nhân vật này chớ có xuất hiện quá sớm, bằng không hỏng bét hết cả. Như trường hợp của Robinson, Thời Cơ đã lững thững tiến đến suốt một phần tư thế kỷ—và trong lúc chờ đợi, vị Hòa giải viên tương lai vẫn đang thản nhiên đi thợ hồ xây gạch ở Hobart. Đến khi mọi cách khác đều bó tay, Thời Cơ mới thực sự điểm, thế là anh thợ xây liền đặt cái bay xuống và bước ra sân khấu. Chứ xuất hiện sớm hơn thì thế nào cũng bị người ta cười chê rồi đuổi về đi xây gạch tiếp. Chuyện này làm tôi nhớ lại một giai thoại được một anh bạn gốc Kentucky kể cho nghe trên chuyến tàu hỏa băng qua bang Montana. Anh ta bảo câu chuyện này từng rộ lên ở Louisville nhiều năm trước. Anh nghĩ nó từng được in thành sách, nhưng chẳng nhớ rõ ở đâu. Dù sao thì đại ý câu chuyện là thế này, theo đúng những gì tôi còn nhớ được.

Vài năm trước khi cuộc Nội chiến nổ ra, thành phố Memphis thuộc bang Tennessee bắt đầu có dấu hiệu trở thành một trung tâm giao thương thuốc lá lớn—những người tinh đời đều nhận ra điều đó. Thời ấy, Memphis dĩ nhiên có một bến tàu nổi. Có một con dốc đã lát đá để tiện bốc dỡ hàng hóa, nhưng tàu hơi nước lại cập vào phía ngoài bến nổi, nên mọi việc chất lên hay dỡ hàng xuống đều phải băng qua cái bến này. Do đó người ta phải thuê một lực lượng nhân viên văn phòng bến tàu khá đông. Mỗi ngày, họ có những lúc bận túi bụi, nhưng cũng có những khoảng thời gian rảnh rỗi đến phát chán. Đang tuổi bốc đồng, sung sức, họ bắt buộc phải tìm cách gì đó để giết thời gian; và thế là họ quay sang nghĩ ra đủ trò đùa quái ác để xỏ xiên lẫn nhau.

Nạn nhân ruột của mấy trò đùa này là Ed Jackson, đơn giản vì anh chẳng bao giờ chơi xỏ ai, lại còn cực kỳ dễ mắc bẫy—ai nói cái gì anh cũng tin sái cổ.

Một ngày nọ, Ed háo hức khoe với cả hội về kế hoạch nghỉ phép của mình. Lần này anh chẳng đi câu cá hay săn bắn gì đâu—không, anh đã nghĩ ra một kế hoạch xịn hơn nhiều. Nhờ ăn tiêu dè dặt, từ khoản lương 40 đô một tháng, anh đã tích góp đủ tiền cho mục đích của mình: anh chuẩn bị đi New York một chuyến cho biết đó biết đây.

Đó quả là một ý tưởng táo bạo và chấn động. Thời đó, đi xa như thế đồng nghĩa với việc bước ra thế giới, chẳng khác nào một chuyến chu du vòng quanh trái đất thời nay. Mới đầu, đám bạn tưởng đầu óc anh có vấn đề, nhưng khi thấy Ed hoàn toàn nghiêm túc, việc tiếp theo chúng nghĩ ngay đến là: làm sao tận dụng cơ hội này để chơi anh một quả đậm.

Mấy anh trẻ tuổi nghiền ngẫm một hồi rồi kéo nhau họp kín để lên kế hoạch. Ý tưởng là một đứa trong hội sẽ đưa cho Ed một thư giới thiệu gửi cho Cụ Commodore Vanderbilt, rồi lừa anh mang thư đó đi nộp. Việc lừa Ed thì dễ như ăn kẹo. Nhưng điều khiến cả lũ lo sốt vó là: Ed sẽ làm gì khi trở về Memphis? Đây mới là chuyện sống còn. Tuy Ed hiền lành và trước giờ luôn nhẫn nại chịu đựng mấy trò đùa, nhưng đó đều là những trò vô thưởng vô phạt, không làm anh bị bẽ mặt hay xấu hổ. Còn quả lừa này thì quá tàn nhẫn, dại dột dính vào chẳng khác nào giỡn với lửa. Dù lành tính đến đâu thì Ed vẫn là một gã trai miền Nam—mà đã là dân miền Nam thì nghĩa là khi trở về, anh ta sẵn sàng đồ sát sạch bách đám chủ mưu trước khi gục xuống. Tuy nhiên, rủi ro thì phải chấp nhận thôi—bỏ lỡ một trò đùa để đời thế này thì tiếc hùi hụi!

Thế là lá thư được soạn thảo cực kỳ công phu và tỉ mỉ. Bức thư ký tên Alfred Fairchild, viết với văn phong rất tự nhiên và thân mật. Nội dung giới thiệu rằng người cầm thư là tri kỷ của con trai người viết, một thanh niên có tài năng và phẩm chất tuyệt vời, đồng thời tha thiết nhờ Cụ Vanderbilt chiếu chiếu cố đến người thanh niên xa lạ này vì mối tình thân với người viết. Bức thư còn dông dài: "Có thể qua ngần ấy năm ông đã quên tôi, nhưng tôi tin ông sẽ dễ dàng nhớ lại kỷ niệm thời thơ ấu khi tôi nhắc về cái đêm hai ta lẻn vào vườn nhà lão Stevenson trộm táo; rồi trong lúc lão đuổi theo chúng ta xuống đường, hai đứa đã băng qua cánh đồng, vòng ngược lại và bán sạch chỗ táo trộm được cho chính mụ đầu bếp của lão để đổi lấy một mũ đầy bánh rán; rồi cái lần mà chúng ta..." và cứ thế tiếp tục, dẫn ra đủ thứ tên tuổi của những người bạn tưởng tượng, kể lại đủ trò quậy phá hư hư thực thực, vừa vô lý vừa nhảm nhí của tuổi học trò, nhưng tất cả lại được viết vô cùng sinh động và thuyết phục.

Với vẻ mặt không thể nghiêm túc hơn, bọn chúng hỏi Ed xem anh có muốn xin một lá thư giới thiệu đến gặp Cụ Vanderbilt, vị tỷ phú lừng lẫy không. Bọn chúng đinh ninh câu hỏi sẽ làm Ed chết sững, và quả đúng như vậy thật.

“Cái gì? Mấy ông quen biết cả nhân vật kiệt xuất đó cơ á?”

“Không, nhưng bố tôi thì quen. Ngày xưa hai người là bạn học cũ. Nếu ông thích thì để tôi viết thư nhờ bố. Tôi cá là vì tôi, bố sẽ vui vẻ giúp thôi.”

Ed xúc động đến mức không thốt nên lời để diễn tả hết sự biết ơn và niềm vui sướng. Ba ngày sau, lá thư đã nằm gọn trong tay anh. Anh lên đường bái mạng, vừa bắt tay tạm biệt mọi người vừa không ngừng tuôn ra những lời cảm ơn chân thành. Đến khi bóng Ed vừa khuất, đám bạn mới òa lên cười hả hê trong niềm mãn nguyện tuyệt đối—nhưng rồi tiếng cười thưa dần, niềm vui và sự thỏa mãn cũng bớt đi vài phần. Bởi vì nỗi lo sợ cũ về hậu quả của trò lừa này bắt đầu hiện về ám ảnh bọn chúng.

Đến New York, Ed tìm được đường tới trụ sở làm việc của Cụ Vanderbilt. Anh được đưa vào một phòng chờ lớn, nơi có cả chục người đang kiên nhẫn xếp hàng đợi đến lượt mình vào gặp vị tỷ phú trong hai phút ngắn ngủi ở phòng làm việc riêng. Một người người hầu bước ra xin danh thiếp của Ed, nhưng anh lại đưa luôn lá thư. Chỉ một lúc sau, Ed được gọi vào và thấy ông Vanderbilt đang ngồi một mình, lá thư đã mở sẵn trên tay.

“Mời ngồi, cậu... à...”

“Jackson ạ.”

“Ồ—mời ngồi, cậu Jackson. Đọc mấy dòng đầu thì có vẻ đây là thư của một người bạn cũ. Cho phép tôi lướt qua một chút nhé. Cậu ấy nói... cậu ấy nói... ơ kìa, ai thế này?” Ông lật mặt sau xem chữ ký. “Alfred Fairchild—hừm—Fairchild—tôi chẳng nhớ ra cái tên này. Nhưng mà thôi kệ đi—cả ngàn cái tên tôi đã quên rồi còn gì. Cậu ấy nói... cậu ấy nói... hừm... hừm... ôi trời ơi, buồn cười quá! Thật là hiếm có! Tôi không nhớ rõ lắm, nhưng hình như... ồ, rồi tôi sẽ nhớ ra thôi. Cậu ấy nói... cậu ấy nói... hừm... hừm... ôi, quả là một trò quậy tưng bừng! Tuyệt vời làm sao! Nó làm tôi nhớ lại thời thơ ấu quá! Dĩ nhiên là mọi thứ đã mờ nhạt rồi, dù sao cũng lâu lắm rồi mà—còn tên tuổi nữa—vài cái tên nghe mơ hồ lắm—nhưng mà này, tôi biết chắc chuyện đó từng xảy ra—tôi cảm nhận được chứ! Và trời ơi, nó làm ấm lòng tôi biết bao, như đưa tôi trở về thời thanh xuân đã mất! Thôi được rồi, giờ thì phải quay lại với cái thế giới bận rộn này thôi—công việc đang ngập đầu và mọi người thì đang chờ—tôi sẽ để dành phần còn lại tối nay lên giường đọc tiếp để sống lại thời tuổi trẻ. Khi nào gặp lại Fairchild, cậu nhớ gửi lời cảm ơn của tôi đến cậu ấy nhé—hình như ngày xưa tôi hay gọi cậu ấy là Alf thì phải—và gửi lời biết ơn sâu sắc của tôi vì lá thư này đã tiếp thêm sức sống cho tâm hồn mệt mỏi của một kẻ làm việc quần quật như tôi; bảo với cậu ấy rằng bất cứ điều gì tôi có thể làm cho cậu ấy hay bạn bè của cậu ấy, tôi sẽ không từ chối. Còn cậu, chàng trai trẻ, cậu là khách quý của tôi; cậu không được ở bất kỳ khách sạn nào tại New York hết. Cứ ngồi đây chờ tôi một chút, xử lý xong mấy người này rồi chúng ta về nhà. Tôi sẽ lo cho cậu chu đáo, cứ yên tâm nhé.”

Ed ở lại New York hẳn một tuần và có một chuyến đi tuyệt vời chưa từng thấy—anh chẳng hề hay biết rằng đôi mắt tinh đời của Cụ Commodore luôn dõi theo mình, và ngày ngày anh đều bị vị tỷ phú mang ra cân đo đếm, phân tích, thử thách và đánh giá.

Đúng thế, anh đã có một khoảng thời gian tuyệt vời; anh chẳng hề viết thư về nhà mà ém lại toàn bộ để dành kể khi quay về. Hai lần, với sự khiêm tốn và lịch sự đúng mực, anh đề nghị xin phép kết thúc chuyến thăm, nhưng Cụ Commodore đều gạt đi: “Không—cứ ở lại đã; cứ để đấy cho tôi; khi nào đến lúc về tôi sẽ bảo.”

Thời gian đó, Cụ Commodore đang thực hiện một số thương vụ sáp nhập khổng lồ—hợp nhất các tuyến đường sắt nhỏ lẻ, đang tranh chấp thành một hệ thống ăn khớp, và tập trung các luồng thương mại tự do, không người dẫn dắt vào các trung tâm hiệu quả. Trong số đó, con mắt nhìn xa trông rộng của ông đã đánh hơi thấy sự hội tụ của ngành thương mại thuốc lá khổng lồ (như đã nói ở trên) về phía Memphis, và ông quyết tâm chộp lấy nó để thâu tóm về tay mình.

Một tuần trôi qua. Lúc này Cụ Commodore mới lên tiếng:

“Bây giờ cậu có thể về nhà rồi. Nhưng trước tiên chúng ta cần bàn thêm về vụ thuốc lá đó. Giờ thì tôi đã hiểu rõ cậu. Tôi biết năng lực của cậu rõ như chính cậu biết—mà có khi còn rõ hơn ấy chứ. Cậu hiểu rõ vụ thuốc lá đó; cậu hiểu rằng tôi sắp thâu tóm nó, và cậu cũng nắm được các kế hoạch mà tôi đã hoàn thiện để thực hiện việc này. Điều tôi cần lúc này là một người hiểu được ý đồ của tôi, có đủ năng lực đại diện cho tôi ở Memphis và nắm quyền chỉ huy cao nhất của mảng kinh doanh quan trọng đó—và tôi bổ nhiệm cậu.”

“Cháu ư?!”

“Đúng vậy. Mức lương của cậu sẽ rất cao—dĩ nhiên rồi, vì cậu đại diện cho tôi mà. Sau này cậu sẽ được tăng lương theo năng lực, và chắc chắn sẽ nhận được điều đó. Cậu sẽ cần một đội ngũ trợ lý nhỏ; hãy tự mình lựa chọn—và phải thật cẩn thận. Đừng tuyển ai chỉ vì tình bạn; nhưng nếu mọi thứ như nhau, hãy ưu tiên chọn người cậu quen biết, chọn bạn của cậu thay vì người lạ.” Sau khi trao đổi thêm một số chi tiết về vấn đề này, Cụ Commodore nói:

“Tạm biệt nhé, chàng trai, và nhớ cảm ơn Alf giùm tôi vì đã gửi cậu đến đây.”

Khi Ed về đến Memphis, anh vội vã lao ngay xuống bến tàu trong niềm hân hoan rực lửa để khoe tin mừng và cảm ơn đám bạn rối rít vì đã tinh ý đưa cho anh lá thư giới thiệu gặp ông Vanderbilt. Đúng lúc đó bến tàu lại rơi vào khoảng thời gian rảnh rỗi. Trưa hè nắng gắt như đổ lửa, trên bến không một bóng người di chuyển. Nhưng khi Ed lách qua các đống hàng hóa, anh thấy một bóng áo vải linen trắng đang nằm ngủ khò khè trên đống bao tải ngũ cốc dưới tấm bạt che. Anh tự nhủ: “Một đứa kìa,” rồi bước nhanh hơn; tiếp theo anh nhận ra: “Là Charley—là Fairchild, tốt quá!” và giây tiếp theo, anh đặt một bàn tay thân ái lên vai người đang ngủ. Đôi mắt nheo nheo mở ra uể uả, liếc nhìn một cái, khuôn mặt lập tức cắt không còn một giọt máu, thân hình bật dậy khỏi đống bao tải, và chỉ trong chớp mắt, Ed đã đứng đó một mình còn Fairchild thì đang vắt chân lên cổ chạy trối chết về phía bến tàu nổi!

Ed ngơ ngác, đứng hình. Fairchild bị điên rồi sao? Chuyện này là thế nào cơ chứ? Anh thẫn thờ bước đi như ngẩn ngơ về phía bến tàu nổi; vừa rẽ qua góc của một đống hàng thì đột nhiên giáp mặt hai đứa nữa trong hội. Chúng đang vui vẻ cười đùa về chuyện gì đó; nghe thấy tiếng bước chân, chúng ngẩng lên đúng lúc Ed nhìn thấy; tiếng cười khựng lại đột ngột; và trước khi Ed kịp cất lời, hai đứa đã dọt lẹ, nhảy qua các thùng gỗ và kiện hàng như lũ hươu bị săn đuổi. Ed lại một lần nữa chết đứng. Đám này bị hóa dại hết rồi sao? Làm sao có thể giải thích cho hành vi kỳ quặc này đây? Thế là, trong mơ hồ, anh đi tới bến tàu nổi và bước lên sàn—chẳng có gì ngoài sự im lặng và trống vắng. Anh đi ngang qua boong tàu, rẽ qua góc để xuống lối đi bên ngoài thì nghe thấy một tiếng—

“Ôi Chúa ơi!” và nhìn thấy một bóng áo trắng đâm đầu nhảy tót xuống nước.

Cậu thanh niên ngoi lên, ho sặc sụa và gào lên—

“Đi ra chỗ khác đi! Tha cho tôi đi. Tôi không có làm, tôi thề là tôi không có làm!”

“Không làm cái gì cơ?”

“Không đưa cho ông cái——”

“Thôi bỏ qua cái chuyện ông không làm đi—bò lên đây mau! Sao tự nhiên mấy người lại xử sự như thế? Tôi đã làm gì sai à?”

“Cậu ấy hả? Cậu thì có làm gì đâu. Nhưng mà——”

“Thế thì mấy ông thù hằn gì tôi? Sao ai cũng đối xử với tôi như thế?”

“Tôi... ừm... nhưng cậu không thù hằn gì bọn này thật đấy chứ?”

“Dĩ nhiên là không. Cái gì chui vào đầu ông mà lại nghĩ thế?”

“Nói danh dự nhé—cậu không thù thật sao?”

“Danh dự luôn.”

“Thề đi!”

“Tôi chẳng hiểu mấy ông đang nói cái quái gì nữa, nhưng thôi được rồi, tôi thề!”

“Và cậu sẽ bắt tay tôichứ?”

“Trời Phật chứng giám, tôi thèm bắt tay ai đó muốn chết đây này! Quá chừng là thèm luôn!”

Gã dưới nước lẩm nhẩm: “Mẹ kiếp, chắc nó đánh hơi thấy trò lừa nên chả buồn đưa thư rồi!—nhưng mà thôi kệ, hòa cả làng, mình cũng chả dại gì nhắc lại.” Thế là gã bò lên, người ướt sũng nhếch nhác tiến lại bắt tay. Lần lượt từng đứa trong nhóm chủ mưu mò ra một cách dè dặt—dắt lưng đủ loại vũ khí tận răng—khi thấy tình hình êm đẹp, hòa nhã, chúng mới dám rón rén tiến lại gần nhập hội giảng hòa.

Trước những thắc mắc dồn dập của Ed về lý do khiến chúng cư xử kỳ quặc như vậy, bọn chúng trả lời chống chế, giả vờ rằng đó chỉ là trò đùa dựng lên để xem phản ứng của anh thế nào. Đó là lý do chữa cháy tốt nhất mà chúng có thể nghĩ ra trong thời gian ngắn như vậy. Và đứa nào cũng tự thầm thì trong bụng: “Nó chưa đưa bức thư đó rồi, quả này bọn mình ăn quả đắng rồi, giá mà nó biết hoặc mình ngu đến mức tự khai ra.”

Sau đó, dĩ nhiên bọn chúng muốn biết tất tần tật về chuyến đi; và Ed nói—

“Lên boong nồi hơi ngay đi rồi gọi đồ uống—tôi bao tất. Tôi sẽ kể cho mấy ông nghe từ A đến Z. Tối nay tôi lại bao tiếp—chúng ta sẽ ăn hàu và quậy một bữa ra trò!”

Khi đồ uống được mang ra và xì gà được đốt lên, Ed mới thong thả nói:

“Chả là, khi tôi trao lá thư cho ông Vanderbilt——”

“Trời đất ơi!”

“Làm cái gì mà giật nảy cả người lên thế. Có chuyện gì vậy?”

“Ôi... à... không có gì. Không có gì đâu—tại có cái đinh ghim trên ghế thôi,” một đứa chữa thẹn.

“Mà sao đứa nào cũng la lên thế nhở. Thôi kệ đi. Khi tôi trao lá thư——”

“Cậu trao nó thật đấy à?” Bọn chúng nhìn nhau ngơ ngác như thể nghĩ mình đang mơ ngủ.

Rồi bọn chúng chăm chú lắng nghe; câu chuyện càng về sau càng có nhiều tình tiết ly kỳ ngoài sức tưởng tượng làm cả lũ chết đụng, sự hứng thú khiến chúng nín thở. Suốt hai tiếng đồng hồ, bọn chúng chẳng thốt nổi một tiếng thầm thì, cứ ngồi ngẩn ngơ như tượng đá để nuốt từng lời của câu chuyện huyền thoại có thật này. Cuối cùng, câu chuyện kết thúc, Ed cất lời—

“Tất cả là nhờ công của các ông đấy, các bạn chí cốt ạ, và tôi sẽ không bao giờ quên ơn đâu—chúa ơi, mấy ông đúng là những người bạn tuyệt vời nhất trên đời! Mấy ông sẽ đều có chỗ làm; tôi muốn nhận tất cả các ông. Tôi thừa biết năng lực của mấy ông—biết rõ 'như lòng bàn tay' luôn. Mấy ông tuy hay giỡn hớt này nọ, nhưng làm việc thì chuẩn chỉnh, chất lượng miễn bàn. Còn Charley Fairchild, ông sẽ là trợ lý số một và là cánh tay phải của tôi, vì năng lực đỉnh cao của ông, vì ông đã xin thư cho tôi, vì bố ông đã viết bức thư đó, và để làm vui lòng ông Vanderbilt nữa—ông ấy dặn tôi thế mà! Nào, nâng ly vì người đàn ông vĩ đại đó—uống nhiệt tình lên anh em!”

Đúng thế, khi Thời Cơ đến, Anh Hùng sẽ xuất hiện—dù anh ta có ở cách xa ngàn dặm và phải nhờ đến một trò đùa quái ác mới tìm ra được.