Berthe là bà vú giúp việc vợ chồng ông Chapuis từ hai chục năm nay. Giờ đây bà đã bẩy mươi lăm, trên đầu tứ thời chùm hụp tấm khăn ren theo kiểu các bà xứ Bretagne quê hương bản quán của vú. Có lẽ đêm ngủ bà cũng vẫn đội chiếc nón nhỏ xíu cứng đơ vì hồ bột như vậy. Dưới chiếc nón, nhăn nheo một lớp da khô đét, đôi mắt nhỏ tin hin hình đuôi nheo chằng chịt vết nhăn chân chim trên chiếc mũi khoằm, sống mũi cong queo. Tất cả từng ấy thứ được dựng trên chiếc gậy bằng xương cao một mét rưỡi lọt thỏm trong tấm váy đen.

Tuy xấu xí già nua như vậy nhưng bà vú Berthe có vinh dự được làm nhân chứng duy nhất đứng khai trước tòa. Không có bà vú già này, hậu thế chúng ta không thể biết tới vụ án kì lạ xảy ra hồi thập niên đầu tiên của thế kỉ XX này.

Hai ông bà chủ của vú Berthe sống trong ngôi nhà thôn quê rất đẹp ở Lionval vùng Marly. Ông Chapuis vốn là diễn viên kịch nghệ của Nhà Hát thủ đô Bruxelles nước Bỉ, sau khi nghỉ hưu ông quyết định dọn sang Pháp. Ông mang một chứng bệnh nặng từ ít lâu nay. Bà vợ cùng tuổi bẩy mươi hai với chồng, tận tụy ngày đêm nâng giấc, thuốc thang cho ông. Đôi uyên ương già rất yêu quí nhau, đến nỗi bà con cô bác quanh vùng nghĩ: ngày nào đó một trong hai người phải ra đi theo qui luật tự nhiên, không biết người còn lại sẽ làm cách nào sống nổi. Cảnh ngộ đó quả nhiên đã xẩy ra: ngày 4 tháng Tám 1901, nghệ sĩ sân khấu Chapuis lặng lẽ ra đi. Nỗi đau của bà vợ thật không bút nào tả xiết.

Bà vú khai trước tòa:

– Bà chủ tôi khóc lóc thảm thiết, lặp đi lặp lại không ngớt rằng bà sẽ đi gặp ông chủ ở thế giới bên kia trong thời gian không lâu mấy nữa… Bà chủ gào lên: Đợi tôi với, ông ơi! Tôi cầu xin Chúa Lòng Lành cho tôi đi gặp ông đây…

Vú Berthe kể lại như vậy, vừa kể vừa khóc thút thít trước mặt các vị thẩm phán.

Vậy là ông Chapuis đã qua đời, để lại cho bà vợ góa một ngôi nhà rất đẹp tuy không lớn, vài khoản lợi tức, mấy tấm trái phiếu, một ít nữ trang, nhiều đồ gỗ quí…

Không đáng gọi là một tài sản kếch sù nhưng cũng đủ đảm bảo cho bà một cuộc sống sung túc an bình.

Bà vú Berthe vẫn ở lại bên bà chủ, hai người nương tựa vào nhau mà sống sau khi ông chủ ra đi. Một cuộc sống buồn…

Trong khi đó, bên thủ đô Bruxelles nơi quê gốc ông bà Chapuis, người bưu tá vừa mang tới nhà ông bà Martin tờ cáo phó. Do bà quả phụ Chapuis báo tin chồng chết cho người bạn cũ của mình khi bà còn ở Bruxelles.

Bà Martin nhũ danh Victorine là người vẫn được chỗ quen biết coi là nhanh nhạy, mưu trí. Nhận được tin buồn, bà bảo chồng:

– Bà bạn Chapuis thân mến thật tội nghiệp. Lúc này chắc đang cảm thấy cô đơn, mà càng cô đơn thì nỗi đau càng thấm sâu. Người ta thường nói: có bạn tốt ở bên thì niềm vui nhân đôi, nỗi buồn sẻ nửa… Tôi phải sang ngay bên đó, kịp thời nâng đỡ tinh thần bạn tôi.

Thực ra Victorine đã chờ đợi dịp này từ lâu. Ông Chapuis mà còn sống, có cho kẹo bà cũng không dám bén mảng tới nhà. Ông không ưa mụ già điên điên khùng khùng này, đã từng bắn tin: cấm cửa mụ già điên, không cho tới nhà. Công bằng mà nói, ông ta cũng có phần hơi quá đáng. Victorine già thì có già thật, năm nay đã ngót nghét bẩy mươi rồi, nhưng bảo bà ta điên thì sai to! Victorine không điên chút nào.

Ngày 10 tháng Tám, sáu ngày sau khi ông Chapuis qua đời, bà Victorine đổ bộ xuống ga Marly, dẫn bộ tới thôn Lionval thăm bà bạn thân góa bụa. Vú Berthe là người đầu tiên trông thấy vị khách tốt bụng đang trên đường đi tới nhà. Berthe tả chân dung bà khách như sau:

– Trông như con cú già quái đản, bận toàn đồ đen, gầy trơ xương như chó đói, khoác chiếc bị lép kẹp, y chang một con mẹ cầu bơ cầu bất.

Lời miêu tả của bà vú tuy rất hình tượng nhưng chưa thật chính xác: Victorine có bộ mặt quái đản thật, nhưng phải nói chi tiết hơn mới đúng: mụ có cái đầu của loại chim kên kên… Ai đã có dịp nhìn thẳng vào mặt chim kên kên thì có thể coi như đã thấy mặt Victorine. Hai mắt tròn xoe sít gần nhau trên chiếc mỏ, đồng tử màu đen pha lẫn ánh đồng thau nhìn vào đâu cũng chằm chằm gây bối rối; nước da ám khói, môi mím chặt, hai bàn tay nhợt nhạt có vuốt dài nhọn hoắt, thân hình gầy đét như bộ xương khô, dáng đi lập cập khật khừ như kẻ sắp chết đói… Hình dáng Victorine là như vậy.

Giữa Berthe bà vú nhăn nheo xứ Bretagne và Victorine con kên kên đáng lo ngại đang tới tỏ tình thân hữu, bà Chapuis mãi mãi là một quả phụ tốt bụng nhưng vô cùng ngốc nghếch.

Ba bà già sống chung dưới mái nhà đã được một tuần, coi như một tuần nghỉ dưỡng sức sau cơn tang tóc.

Một tối sau đó, vào khoảng bảy giờ, vú Berthe mang trà lên phòng khách. Đột nhiên vú đứng khựng: cửa phòng đóng chặt. Chuyện lạ chưa từng xảy ra bao giờ. Bà vú lưỡng lự hồi lâu cuối cùng cho rằng vụ này rất đặc biệt nên vú cần có một quyết định đặc biệt: vú khom lưng nhìn trộm qua lỗ khóa.

Thực tình bà vú không có ý dò la rình mò gì, chỉ muốn xem thử chìa khóa có cắm đấy không. Vả lại nào có nhìn thấy gì ngoài bà chủ ngồi bên bàn và chiếc áo đen của Victorine gần bên.

Tuy tự nhủ không nên tò mò xấu thói, và đã hoàn toàn yên tâm thấy cả hai bà già đều hiện diện sau cánh cửa đóng kín, nhưng bất giác vú Berthe tự nhiên dán tai vào cánh cửa. Tuy mắt kém nhưng tai vú còn thính ra trò.

Có tiếng ai đó khác lạ, khản đặc đến kì cục vừa cất lên:

– Tôi là bác sĩ đây. Bà quả phụ Chapuis hãy nghe theo lời tôi khuyên bảo: nếu bà uống số rượu vang dưới hầm rượu, sức khỏe sẽ lâm nguy. Rượu cũ lắm rồi, phải đẩy hết đi mới được.

Lần đầu tiên vú già Berthe nghi ngờ đôi tai mình. Nào có thấy ai tới nhà, mà xưa nay vẫn thế chẳng có ai tới đây bao giờ. Thế nhưng rõ ràng trong phòng có ông bác sĩ vừa nói với bà chủ. Nghĩa là bà chủ mới ngã bệnh. Không có gì đáng ngạc nhiên, tim bà chủ mệt lắm, đuối lắm rồi…

Bà vú đập cửa, đập lần nữa. Sau mấy phút mới thấy mở, Victorine ló mặt ra

– Bà Chapuis không được khỏe. Vú đưa khay trà cho tôi rồi đi nghỉ. Cám ơn nha, chúc ngủ ngon.

Sáng hôm sau, ngôi nhà xưa nay yên tĩnh bỗng chộn rộn khác thường. Victorine xắn cao tay áo, tự mình chuyển hết số rượu vang trong hầm rượu nhà Chapuis ra xe, cẩn thận nâng niu từng chai một, chẳng mấy chốc cả trăm chai vang ngon trị giá một khoản tiền không nhỏ cho người biết thưởng thức đã theo chân Victorine rời khỏi nhà.

Quả phụ Chapuis đích thân đứng theo dõi việc dọn hầm rượu, vì thế vú Berthe cho rằng mình chẳng cần biết tại sao, để làm gì. Cũng chẳng cần nói cho rõ thêm: vú là người chất phác đến mức có thể gọi là đần.

Tối hôm sau, cũng khoảng bảy giờ, cửa phòng khách lại đóng chặt. Hôm sau nữa cũng vậy. Vú già “cù lần” đi từ ngạc nhiên này đến sửng sốt khác. Lần nào giỏng tai lên cũng nghe có tiếng đàn ông nói trong phòng. Và y như rằng sáng hôm sau Victorine lại mất mặt suốt ngày, bữa mang đi một chồng drap trải giường, hoặc một rương quần áo, một bộ bàn, ghế hoặc những bộ đồ ăn bằng bạc… Dần dần ngôi nhà trở nên trống rỗng. Chỉ có một bữa xẩy ra điều ngược lại (nếu có thể nói như vậy): Victorine từ một cuộc đi xa trở về, kéo theo chiếc xe chở hàng. Những thứ mụ mang về chẳng giống chút nào với những thứ đã chở đi. Một chiếc bàn lung lay, vài chiếc ghế tựa, một ghế bành cũ kỹ, chiếc rương cà tàng. Rõ ràng đồ đạc trong nhà đã đổi chủ, còn Victorine đang dọn tới ở mang theo đồ lề của mụ. Kế hoạch an ủi quả phụ Chapuis chắc chưa dừng lại ở đây.

Bà vú bắt đầu sinh nghi. Tuy không dám nói ra nhưng bà để ý theo dõi chặt hơn. Mãi một tối kia tính tò mò của bà mới được trả công.

Dán tai vào cửa phòng khách như mọi bận, Berthe nghe có tiếng đàn ông ồm ồm nói những điều kì lạ. Người đàn ông đó bảo bà Chapuis bằng giọng thân mật:

– Anh báo cho em một tin mừng. Em sẽ không sống qua năm1904 đâu. Em chuẩn bị dần đi thì vừa, thu dọn đồ lề và mọi công chuyện của em cho gọn.

Thật không tin nổi! Thật kinh khủng! Nhưng tai bà vú nghe rành rành tiếng ông Chapuis. Không sai mảy may. Tuy ông đã qua đời, đào sâu chôn chặt từ mấy tháng nay rồi. Bà Berthe kinh hoàng tới mức lần đầu tiên trong đời, bà dám chen vào một việc không phải của mình. Bà đập cửa hét toáng lên:

– Bà chủ! Bà chủ! Cứu tôi vớí! Sao tôi lại nghe tiếng ông chủ vừa nói thế này? Ma chăng? Hay tôi đang phát điên?

Berthe đập cửa dữ dội… Bà Chapuis ló đầu ra, dịu dàng bảo bà vú:

– Đúng đấy bác Berthe ạ. Đúng là ông chủ đang nói chuyện với tôi. Bà chớ la lên như vậy làm rầy chúng tôi quá. Nhưng thưa bà, ông nhà mất rồi cơ mà!

– Phải, ông chủ mất lâu rồi nhưng chính ông đang trò chuyện với tôi đấy, Berthe ạ. Bác làm sao hiểu nổi! Người đã khuất vẫn có khi hiện về nói chuyện với người sống đấy chứ. Bà Victorine biết cách làm những chuyện lạ đó. Nhờ bà ấy nên tôi gặp lại được ông nhà. Tối nào ông cũng về, ông khuyên bảo tôi đủ điều. Chẳng mấy chốc tôi sẽ đi theo ông sang bên kia thế giới…

Bà vú không khoái chuyện này chút nào. Đã thế, qua khung cửa mở hé bà còn thấy cặp mắt kên kên đang nhìn mình chằm chặp như muốn xuyên thủng người bà. Rồi giọng Victorine rít qua kẽ răng, giọng thường ngày của mụ:

– Bác Berthe nghe đây! Không được nói lộ cho ai biết, nhớ chưa? Từ nay bà chủ không tiếp khách, không tiếp bất cứ ai, nhớ chưa? Ông Chapuis dặn như vậy đó, nhớ chưa?

Trong phòng khách không có ai khác, ngoài hai bà già. Bà vú tuy cù lần nhưng rồi cũng thấy ngay đây là trò phù thủy. Chỉ bọn phù thủy mới sai khiến được người chết lên tiếng. Mà rõ ràng bà vừa nghe đúng tiếng ông chủ, không nghi ngờ gì cả, đúng tiếng ông Chapuis, trăm phần trăm.

Từ bữa đó, tối nào bà vú cũng nghe tiếng ông chủ nói trong phòng khách. Nghe mãi thành quen, không thấy sợ nữa. Cái gì chẳng thế, trước lạ sau quen, kể cả việc thấy chiếc bàn độc trong phòng khách xoay tròn dưới bàn tay hai bà già đặt hờ hờ trên mặt bàn. Chiếc bàn do Victorine mang tới.

Chỉ phiền một nỗi: bà vú không được phép tham gia các cuộc hội ngộ với người của thế giới bên kia. Ít bữa sau, cánh cửa phòng khách không lần nào hé mở cho bà nữa. Muốn nắm tình hình, Berthe chỉ còn một cách duy nhất: áp tai vào cánh cửa.

Nhờ vậy bà vú nghe lỏm được nhiều lời lẽ của ông chủ Chapuis. Hình như ông muốn nắm lại quyền cai quản mọi việc trong gia đình. Đôi khi ông tranh cãi khá kịch liệt với bà vợ. Sau này đứng khai trước tòa, nhân chứng Berthe tỏ ra khá sắc sảo khi bình luận chi tiết đó:

– Nghe hai ông bà cãi lộn tôi rất lấy làm lạ. Lúc sinh thời ông chủ bao giờ cũng ý hợp tâm đầu với bà chủ trong mọi việc. Vậy mà sau khi qua đời, không hiểu tại sao ông chủ lại trái tính trái nết thế. Hễ cất tiếng là khăng khăng đòi bà chủ phải làm khác hẳn ý của bà.

Để minh họa lời khai của mình, nhân chứng Berthe kể lại một mẩu đối thoại giữa hai vợ chồng: “Em không được gửi cổ phiếu trong ngân hàng nữa.

– Ủa, chính anh bảo em gửi mà!

– Nhưng bây giờ anh không đồng ý gửi nữa. Em phải bán hết, đưa tiền cho Victorine giữ giùm. Chị ấy biết phải dùng số tiền đó vào việc gì, anh đã hướng dẫn cẩn thận rồi. Em không thạo bằng chị ấy đâu.”

Một đoạn đối thoại khác cũng do Berthe thuật lại:

“Nghe nói em định bán nhà mình cho cháu gái phải không? Rồi ở chung với nó?

– Ủa, thì chính anh trối trăng như vậy mà!

– Em không được lui tới họ hàng thân thuộc nữa. Và không được tới ở chung với cháu gái. Mỗi người có những thói quen riêng, em không hợp với chúng đâu!”

Một bữa kia, có một người lạ mặt do công chứng viên bà Chapuis giới thiệu tới mua nhà. Ngay tối đó, hồn ông Chapuis lập tức hiện về với vẻ không hài lòng. “ Anh cấm không được bán nhà.

– Nhưng anh ơi… em muốn vào nhà dưỡng lão nghỉ cho đỡ vất vả…

– Không được, em phải ở đây. Ở đây anh mới về với em được. Lúc nào cũng có thể ở bên em. Em gọi một tiếng là anh tới liền. Đây là nhà em, em tự do muốn làm gì cũng được, khỏi phiền ai hết. Em đi nơi khác, anh làm sao tới với em?…”

Tuy đã thề độc trước bà chủ sẽ không hé răng nhưng thỉnh thoảng bà vú Berthe lại buột miệng nói lộ đôi tí với bà con chòm xóm. Một số bà con thực ra ít lâu nay đã thắc mắc vì thấy vắng bóng bà Chapuis ở nhà thờ và ngoài nghĩa trang, dù trước kia bà là con chiên rất ngoan đạo và luôn chăm chút mộ phần người chồng yêu quí.

Bà vú giải thích cho chòm xóm:

– Chính vì rất mực yêu thương chồng nên bà chủ tôi không ra mộ nữa… Tối nào cũng trò chuyện với ông chủ tôi trong phòng khách. Bà Victorine là cô dí gọi hồn ông chủ lên cho bà. Bà chủ tôi khen cô dí hết lời, chỉ cô ấy mới gọi được hồn ông chủ và khiến hồn nói được…

Dần dà Victorine nổi tiềng giỏi bói bài, giỏi khiến chiếc bàn ma, rồi trở thành thày phù thủy cả làng biết tài. Tiếng lành đồn xa, tiếng dữ đồn xa, tiếng đến tai cô cháu gái bà Chapuis và anh chồng cô ta.

Hai vợ chồng lo quá, vội thu xếp công việc, tới Lionval coi thử tình hình bà dì ra sao. Berthe được lệnh không tiếp. Hai vợ chồng kiên nhẫn nài nỉ, cuối cùng đích thân bà Chapuis phải ra gặp:

– Chú không cho tôi gặp hai cháu. Mong các người để cho tôi yên. Chẳng mấy lúc nữa tôi phải chết, đi gặp chú dưới suối vàng. Vậy hai cháu đi về đi.

Bị đuổi thẳng như vậy, hai vợ chồng người cháu không biết làm gì khác hơn là tới gặp bác sĩ của bà Chapuis. Bác sĩ thấy chẳng có triệu chứng gì đáng ngại. Tim bà Chapuis có yếu thật, nhưng bác sĩ vẫn theo dõi đều, cho toa thích hợp với bệnh trạng. Tất nhiên ở tuổi đó mà mang bệnh tim, chuyện gì cũng có thể bất chợt xảy ra, biết sao được. Về mụ phù thủy Victorine, bác sĩ nói qua nụ cười độ lượng:

– Yên tâm đi, không có gì nguy hiểm đâu. Có khi cái bà phù thủy đó lại là niềm an ủi cuối đời của bà thím già đấy. Khiến cái bàn quay tròn đâu làm chết ai hồi nào? Nếu bà thím tin là được trò chuyện với ông chồng thì cứ để mặc, đừng ngăn trở. Ngăn trở có ích gì đâu? Dư luận về phép ma chước quỉ là những lời đồn đại thường thấy nơi thôn dã, đừng bận tâm.

Hiển nhiên, ngoài bà vú Berthe, mọi người chẳng ai hay biết gì về những lời đối đáp với hồn từ chín suối hiện về. Một điều nữa mà bác sĩ cũng không hay: bà Chapuis tuân lời chồng cấm không cho dùng những thứ thuốc bác sĩ kê toa nên không tới mua tại cửa hàng dược phẩm nữa. Cũng hợp lôgich thôi, vì bà đang cần chết thật mau để đi gặp chồng. Vậy dùng thuốc trợ tim làm gì nữa?

Các buổi trò chuyện xoay quanh đề tài này giữa người chồng khuất bóng và người vợ nôn nóng mỗi ngày càng cụ thể hơn:

– Em sắp gặp lại anh rồi đó. Trong mùa đông tới đây thôi. Làm di chúc ngay đi. Không được cho họ hàng một thứ gì. Cả chiếc dương cầm đã hứa cũng lờ đi. Họ phỉnh em đấy thôi. Anh ở trên cao kia, nhìn xuống trần gian rõ mồn một nên mới biết em cần ban thưởng cho ai…

Nhìn theo luồng mắt của hồn, thấy rõ nó hướng vào Victorine.

Ngày 20 tháng Chạp năm 1904, ngày bà vú Berthe kinh hoàng nhất trong ba năm nghe lỏm các cuộc đối thoại giữa bà chủ đang sống và ông chủ đã khuất. Berthe khai trước tòa:

– Ông chủ báo phải rục hết các chai lọ đựng thuốc độc đi. Trước đó tôi chưa lần nào nghe ông nói tới thuốc độc thuốc địa gì. Suốt ba năm, thưa tòa. Mà tôi đâu có làm việc gì khác ngoài việc nghe lỏm qua cánh cửa. Ông chủ nói: Anh đợi em… Một vài ngày nữa thôi.

Ngày 20 tháng Chạp 1904, lần đầu tiên từ buổi Victorine tới nhà, bà Chapuis ra đi từ sớm, lên xe lửa tới nhà Victorine ở Saint Germain. Bà làm gì tại đó, ăn uống những gì, bà vú đâu có biết. Bà không biết, thì tất cả mọi người đều không thể biết. Lúc đi, bà Chapuis có vẻ khỏe mạnh. Hai tiếng sau, bà trở về cũng bằng xe lửa, đi qua làng, vào nhà. Tối đó mọi người được tin: bà Chapuis đột tử.

Được bà con chòm xóm cho hay, sáng hôm sau hai vợ chồng cô cháu tới nơi. Thấy bà vú thì đầm đìa nước mắt, còn Victorine ngồi nhấm nháp cà phê, thấy ngôi nhà trống rỗng, ngoài mấy món đồ nát bấy của Victorine mang tới.

Nhà đã bán xong. Bán cho Victorine.

Hai vợ chồng cô cháu phát đơn kiện Victorine về tội lừa đảo, giết người.

Berthe khai với cảnh sát tất cả những điều nghe được trong ba năm qua. Cảnh sát phải rất kiên nhẫn gặng hỏi, chắp các mẩu khai rời rạc và đôi khi lộn xộn. Rồi xét nhà. Và thấy rất nhiều, rất nhiều chai lọ đựng nhiều loại thuốc độc dưới đống tro lò sưởi, dưới bàn cầu, chôn ngoài vườn…

Mụ Victorine gân cổ cãi:

– Tôi không giết. Thứ các ông bảo là thuốc độc chỉ là thuốc trị bệnh cho bà bạn tôi. Đồ đạc tôi không tự ý lấy, mà do bà bạn tặng tôi. Nhà này do tôi bỏ tiền mua.

Giấy bán nhà đây, đúng thủ tục, đúng luật.

Giấy viết: ngày 19 tháng Chạp 1902 bà quả phụ Chapuis bán đứt cho bà Victorine Martin ngôi nhà tọa lạc tại Lionval với giá mười ngàn frăng. Đã trả hết tiền và trả ngay trước khi giao nhà, không có công chứng viên chứng kiến.

Không có công chứng viên chứng kiến, là một căn cứ để buộc tội Victorine.

Hơn nữa, khi giải phẫu thi thể bà Chapuis, bác sĩ pháp y kết luận: bà chết vì suy tim, và trong cơ thể có dấu hiệu ngộ độc.

Tòa xử Victorine tù chung thân. Không biết trong xàlim, mụ có gọi hồn bà Chapuis lên để giãi bày oan ức không. Điều này không ai biết, vì bà vú Berthe đâu có điều kiện dán tai vào cửa xà lim để nghe lén nữa.

Phiếm luận:

Nạn nhân vụ này vừa đáng thương vừa đáng trách. Đáng thương vì bà vẫn quyến luyến không nguôi người chồng đã qua đời. Đáng trách vì bà đã quá mù quáng, ý đồ mụ Victorine chiếm đoạt tài sản của bà đã rõ như ban ngày mà bà không phát hiện ra.