Đêm khuya, mưa tuyết dầy đặc, vậy mà một chiếc xe hơi vẫn phóng nhanh trên quốc lộ số 6, từ Paris chạy về phía nam. Người ngồi ghế bên cạnh tay lái trạc hơn tứ tuần, trông vẻ cũng khá: nhỏ nhắn, mặt mày nhẵn nhụi, đôi mắt đen tinh nhanh, miệng rất biểu cảm. Anh ta quay sang người cầm lái:

– Nhanh nữa!

– Tôi cố hết mình rồi đó. Đường xá đóng băng thế này thì…

Quả thật mặt đường phủ một lớp váng băng trơn tuột, chạy xe thế này rất nguy hiểm. Xe chạy một quãng dài vẫn không thấy có bóng người. Cũng dễ hiểu: tối nay đã 24 tháng Chạp năm 1933, lễ đón Noel, nếu không có việc quá gấp thì chẳng ai dại gì lao xe trên đường.

Việc gấp của hai người trên xe là như thế này: trong ngày, cảnh sát đã phát lệnh truy nã tên tội phạm đang chạy trốn.

LỆNH TRUY NÃ! CẦN TRUY NÃ TÊN SACHA STAVISKY, TỨC ALEXANDRE SERGE, SINH NGÀY 20 THÁNG MƯỜI MỘT NĂM 1886 Ở SLOBODKA (NGA). YÊU CẦU TÍCH CỰC TÌM KIẾM, NẾU PHÁT HIỆN RA HẮN HOẶC CÓ NHỮNG THÔNG TIN GIÚP TRUY TÌM HẮN XIN HÃY BÁO NGAY CHO GIÁM ĐỐC CẢNH SÁT HÌNH SỰ. NẾU AI BIẾT BẤT CỨ THÔNG TIN NÀO MÀ KHÔNG BÁO CẢNH SÁT SẼ BỊ LIÊN ĐỚI TRÁCH NHIỆM!

Đối với Stavisky nhiều năm nay đổi tên thành Serge Alexandre giờ phút này quả là nghiêm trọng. Trước mắt không có cách nào khác: tìm nơi lẩn trốn, rồi sẽ tính sau. Để tìm nơi trốn, gã cầu cứu tên bạn thân René Pigaglio. Tên này nghĩ ngay tới việc chở Stavisky về một trại hè vẫn bỏ trống khi mùa đông tới, ở làng Servoz vùng Savoie.

Đường càng lúc càng trơn, khó chạy xe, hai gã đành bỏ xe lên tàu hỏa đi tiếp chặng đường còn lại. Nhưng khi tới được Servoz thì lại gặp trở ngại khác: trại hè quá trống trải ngập trong tuyết không sao trụ nổi. Phải tìm thuê một biệt thự vậy. May sao một người trong làng, bà Dussay đang có ngôi nhà nghỉ “Argentières” chưa sử dụng tới. Bà bằng lòng cho thuê trong mấy ngày nghỉ lễ Noel.

René Pigaglio lo thu xếp mọi việc, Stavisky không lộ mặt. Sau khi René đã thỏa thuận xong mọi điều kiện với chủ nhà, gã mới chui vào phòng khóa chặt cửa. Hai khách trọ yêu cầu chủ nhà bảo bác làm vườn nấu nướng rồi bày sẵn lên bàn ăn, không được tiếp xúc với khách.

Những biện pháp đề phòng này hơi lộ liễu, nhưng tình thế buộc phải thế. Lúc này các cửa khẩu dọc biên giới, các hải cảng sân bay đều bị kiểm soát chặt. Trên toàn nước Pháp, hàng ngàn lính sen đầm và nhân viên cảnh sát, an ninh đang sục sạo khắp nơi. Vụ án rất nghiêm trọng, cực kì nghiêm trọng. Gần như một quốc gia đại sự.

Alexandre Stavisky, gọi tắt là Sacha, là con một người Do Thái gốc Nga bỏ ra nước ngoài định cư rồi xin nhập quốc tịch Pháp năm 1900. Ngay từ nhỏ, gã đã tỏ ra có đầy đủ mọi thói hư tật xấu của kẻ bất lương. Bố là nha sĩ, gã bắt đầu sự nghiệp bằng việc chôm vàng làm răng giả cho khách trong tủ của bố. Mười bẩy tuổi, gã thôi học ở trường để chuyển sang học thói dâm dật của các bà hơn tuổi.

Năm 1908, Alexandre Stavisky hai mươi hai tuổi. Đây cũng là tuổi gã thực hiện thành công quả lừa lớn đầu tiên trong đời, với sự tiếp tay của Abraham Stavisky ông nội gã, người có lẽ đã truyền dòng máu bất lương sang gã ta. Tháng Tám năm đó hai ông cháu kí hợp đồng thuê rạp hát FoliesMarigny trong một tháng, tuyển dụng một đội ngũ nhân viên đông đảo gồm nghệ sĩ, diễn viên, nhạc công, kĩ thuật viên ánh sáng v.v… Mỗi người phải kí quĩ một khoản tiền mặt. Gần hết hạn hợp đồng thuê rạp, hai ông cháu biến mất, ẵm theo mười hai ngàn frăng.

Quả lừa đổ bể. Alexandre ra tòa năm 1912, khi ông nội gã đã chết. Gã mướn luật sư Albert Clémenceau, em trai thủ tướng Georges Clémenceau đứng ra bào chữa cho gã. Ngay từ đầu gã đã linh cảm được một điều rất quan trọng: có ô dù trong giới cầm quyền sẽ dễ thoát khỏi luới pháp luật. Quả nhiên gã chỉ bị kết án có mười lăm ngày tù được hưởng án treo, nộp phạt hai mươi lăm frăng, sau khi đã đút túi mười hai ngàn frăng!

Thế chiến bùng nổ. Stavisky bị động viên, nhưng tháng Giêng 1915 được xuất ngũ. Hơn nữa, do đã phục vụ trong đơn vị chiến đấu nên được hưởng chế độ mặc nhiên đặc xá. Nhờ vậy trong lúc nhiều người khác gục chết trên chiến trường thì gã lại có trong tay một bản lý lịch tư pháp hoàn toàn trong sạch để thực thi nhiều mánh vớ bở: tiêu thụ séc giả, buôn lậu ma túy, làm sếp sòng bạc lậu thuế, lập công ty ma để lừa gạt. Tất nhiên không tránh khỏi bị nạn nhân khiếu kiện, bị nhà chức trách truy tố nhưng lần nào gã cũng được trắng án. Có lẽ ngay từ hồi đó gã đã có những ô dù loại cao cấp.

Chỉ riêng cơ quan cảnh sát không bị gã tung hỏa mù. Họ đã ghi nhận về gã như sau: “Alexandre Stavisky là điển hình của bọn gian xảo có thể làm bất cứ chuyện bất lương nào. Hắn sử dụng rất khôn khéo các mối liên hệ do hắn thiết lập trong rất nhiều giới khác nhau”.

Nhưng như người đời vẫn nói: “Đi đêm ắt có ngày gặp ma”. Năm 1926, Stavisky bị tóm cổ sau vụ đánh cắp cổ phiếu trong một sở giao dịch chứng khoán. Cảnh sát trưởng Pachot người mất rất nhiều công sức đuổi bám vô ích Stavisky trong nhiều năm tưởng đã rửa được hận. Nhưng đúng bữa phải ra trước viên dự thẩm để khai cung, Alexandre Stavisky bốc hơi ngay trong phòng ông ta. Chắc cũng nhờ có tay trong giúp sức.

Người cha của gã lúc này đã già, tới gặp cảnh sát xin nộp một triệu frăng tức toàn bộ tài sản của ông ta để bồi thường các khoản trộm cắp của con. Cảnh sát từ chối kiểu dàn xếp bất hợp pháp này. Staviskybố quá tuyệt vọng bèn tự sát.

Cảnh sát trưởng Pachot nhất quyết không buông tha con mồi. Được một đặc tình chỉ cho biết tên gian đang ẩn náu trong một biệt thự lộng lẫy ở MarlyleRoi, ngày 28 tháng Bẩy 1926 Pachot tổ chức một cuộc bố ráp đại qui mô đúng lúc Stavisky đang mở tiệc có cả tình nhân Arlette Simon người mẫu thời trang của hãng Chanel tham dự. Cùng bị bắt với Stavisky có mười thực khách tới dự tiệc, riêng Arlette vẫn được tại ngoại vì đang mang thai.

Lần đầu tiên Alexandre Stavisky phải vào nhà đá ngồi mười tám tháng chờ ra tòa. Nhưng ngày 22 tháng Mười hai 1927 gã được trả tự do vì “có khối u trong ổ bụng”. Mười lăm ngày sau gã cưới Arlette Simon đã sinh một con trai, sau này sẽ sinh tiếp một con gái với gã. Phiên tòa xét xử Stavisky sẽ không bao giờ có. Chỉ tính từ 1926 đến 1933 gã được tới mười chín lần hoãn xử, vì có ô dù ở bộ Tư pháp trong đó có luật gia André Hesse nghị sĩ quốc hội, cựu bộ trưởng. Có thể có cả trong tòa án Paris. Vì thế mặc dầu cảnh sát trưởng Pachot đệ trình nhiều báo cáo về tội lừa đảo của Stavisky nhưng các vị có trách nhiệm chính của tòa đều nhắm mắt làm ngơ…

Trong khi đó Stavisky biến mất tăm, không ai nghe nói tới gã nữa. Đồng thời xuất hiện một nhân vật mới trong giới thượng lưu và giới tài chính: Serge Alexandre.

Từ nay tên đại bịp Stavisky núp dưới cái tên mới này để đánh quả, những quả lớn gấp bội ngày trước, và thành công ngay quả đầu tiên. Biết quĩ Tín dụng thành phố Orléans được quyền phát hành tín phiếu bảo đảm bằng đá quí, Serge Alexandre bèn lập ra “Công ty Nữ trang”, đưa giám định những viên lục ngọc thứ thiệt rồi đánh tráo bằng thứ giả khi quĩ Tín dụng cho vào két. Giám đốc quĩ cứ thế cho phát hành tín phiếu được bảo đảm bằng đồ ve chai! Serge Alexandre còn cho ra đời một loạt doanh nghiệp với những tên rất kêu, có sự tham gia của nhiều nhân vật tên tuổi. “Doanh nghiệp Xây dựng Công ích” với chủ tịch hội đồng quản trị là Hudelo cựu giám đốc sở cảnh sát, “Doanh nghiệp Lắp đặt Nông cơ”, “Doanh nghiệp Chỉnh trang phường La Muette”. Cố vấn cho Serge Alexandre thành lập các doanh nghiệp là René Renoult cựu bộ trưởng bộ Tư pháp. Gã mua hẳn một tờ báo làm cơ quan ngôn luận và quảng cáo: tờ Ý Chí.

Quả lừa ở Orléans được Serge Alexandre lặp lại ở Bayonne với qui mô lớn hơn. Gã thuyết phục thị trưởng mở hiệu cầm đồ của thành phố do Teissier tay sai thân tín của gã làm chủ. Cũng như ở Orléans, các tín phiếu đều được bảo đảm bằng đá quí dỏm: chiếc nút bình nước bằng pha lê đáng giá một ngàn rưởi frăng được định giá tới sáu trăm ngàn frăng v.v… Vậy mà bộ trưởng bộ Lao động và Thương mại Dalimier còn viết trên báo ca ngợi sáng kiến của thị trưởng Bayonne: “Gửi tài sản vào đây quả là an toàn. Tôi tin chắc cơ quan chính quyền và các hội đồng quản trị, nhất là trong vùng Bayonne sẽ nồng nhiệt tiếp nhận dịch vụ này.” Ngoài bộ trưởng, còn có nhiều nhân vật tai to mặt lớn khác lên tiếng ủng hộ, tướng có, đại sứ cũng có. Do đó, các cá nhân các tổ chức chen nhau đổ xô tới mua tín phiếu. Một mình công ty bảo hiểm “Tin Cậy” đã đăng kí tới hai trăm ba mươi tám triệu tín phiếu.

Serge Alexandre và vợ Arlette giầu to và trở thành một trong những ngôi sao sáng của Paris. Chúng tậu một căn hộ ở Claridge, một biệt thự ở Vaucresson, một lò ngựa đua, một rạp hát, cặp kè bên nhau đi du lịch khắp các tụ điểm ăn chơi nổi tiếng…

Tuy nhiên, không phải ai cũng mù cả, nhất là cảnh sát trưởng Pachot. Anh liên tiếp gửi tràn ngập tòa án Paris bằng dòng thác những báo cáo vạch mặt Serge Alexandre đích thị là Stavisky. Nhưng không hiểu vì sao tất cả các báo cáo của anh đều biến mất.

Thực hiện thủ đoạn lừa bịp kiểu này, tên gian bao giờ cũng ở trong tình thế phải càng ngày càng dấn sâu hơn vào tội lỗi. Vì sớm muộn cái tổ con chuồn chuồn cũng lộ mặt, tên gian buộc phải bồi thường cho vụ đổ bể này bằng kết quả lừa đảo trong một vụ khác lớn hơn. Do đó Serge Alexandre dự tính đánh một quả cực kì táo tợn mà cũng trúng cực kì lớn, nhằm vào những phiếu bồi thường chiến tranh cho các điền chủ Hungaria bị tước đoạt. Nhưng cần được phép của chính phủ mới có thể làm ăn bên ngoài nước Pháp. Gã làm đơn xin phép, nhưng bị từ chối.

Họa vô đơn chí: cùng lúc đó quả lừa ở Bayonne bị phanh phui. Một công ty bảo hiểm đứng đơn khiếu kiện. Giám đốc tiệm cầm đồ Teissier bị bắt và khai nhận hết. Nhưng hắn cũng đã kịp báo động Stavisky bằng cú phôn cộc lốc:

– Bọn ta tiêu đời rồi!

Stavisky là kẻ đa mưu túc kế. Ngày 24 tháng Chạp 1933 xẩy ra một tai nạn tàu hỏa khủng khiếp ở gần Lagny làm hai trăm người chết. Được tin, gã tới gặp ngay một người quen là thanh tra cảnh sát Bonny, đề nghị nhét chứng minh thư của gã vào xác một nạn nhân không thể nhận dạng được nữa hòng làm mọi người tưởng gã đã tử nạn. Bonny từ chối. Anh ta biết gió đã đổi chiều…

Không còn đường nào khác Alexandre Stavisky đành nghe theo René Pigaglio, một trong những tên lâu nay vẫn quay quanh quĩ đạo của gã: chạy về trốn ở trại hè Servoz…

Chui rúc trong nhà nghỉ “Argentières”, tên đào tẩu Stavisky vô cùng buồn chán. Hắn đã sai René Pigaglio trở về Paris xoay ít tiền nên chỉ còn một mình ru rú trong phòng, liên lạc với bác làm vườn bằng những mảnh giấy luồn qua khe cửa… Mãi bác ta cũng sinh nghi: ông khách trọ này sao kì cục, không thò mặt ra ngoài một lần nào?

Bác báo cảnh sát.

Đúng lúc đó René Pigaglio từ Paris trở về cùng với Henri Voix một tên đàn em và ả nhân tình Lucette. Cả bọn chúng cùng với Stavisky đã đánh hơi thấy hiểm họa nên kéo nhau đi tìm nơi ẩn náu khác. Chúng dừng chân ở Chamonix, trong ngôi nhà nghỉ mang tên “Chốn Cũ”. Nấp kín trong đó nhưng Stavisky không hề ảo tưởng: báo chí toàn nói về hắn. Buồn nhớ vợ con gã cắt hình Arlette trên báo dán khắp các bức tường.

Cảnh sát vồ hụt Stavisky ở Servoz nhưng đã tìm ra dấu vết gã. Cảnh sát trưởng Charpentier phụ trách phá án được tin báo: một chiếc hòm gỗ ghi hai chữ S.A. vừa được gửi tới Chamonix. Ngày 8 tháng Giêng anh được tin cam đoan Stavisky Alexandre đang ẩn náu ở “Chốn Cũ”…

Lúc mười bốn giờ, vòng vây sen đầm xiết chặt ngôi nhà. René Pigaglio, Henri Voix và ả Lucette đi mua sắm chưa về. Cảnh sát trưởng Charpentier mở khóa cửa, vào cùng với ông chủ nhà Chatou. Nhà chỉ có một tầng trệt trống vắng không người và một phòng khóa chặt cửa. Cảnh sát trưởng không tìm cách mở cửa mà quay lại bảo một thanh tra đi cùng chủ nhà Chatou xuống sục sạo dưới tầng hầm. Chẳng biết họ sục sạo kĩ tới mức nào mà mất những một tiếng rưỡi đồng hồ! Khi hai người quay lên, họ thấy Charpentier vừa gác máy sau khi nói chuyện với Paris. Cảnh sát trưởng tới đập cửa căn phòng. Bên kia cửa có tiếng hỏi:

– Ai?

– Nhân danh pháp luật, tôi ra lệnh mở cửa!

Thay vì tiếng trả lời, một phát súng vang lên chát chúa. Hai lính sen đầm đập vỡ một ô kính nhẩy vào mở tung cửa chính. Cảnh tượng thật hãi hùng: Stavisky nằm trên tấm thảm trải chân giường, sọ vỡ tung, máu chảy thành vũng. Bên cạnh có khẩu súng cỡ 6, 35, trên bàn ngủ đặt lá thư tuyệt mệnh gửi Arlette.

“Vợ yêu quí của anh,

Anh những muốn tạo cho em một cuộc sống vật chất đầy đủ hơn nhưng không được. Em rất can đảm nên có thể buôn bán nhì nhằng để kiếm sống và nuôi dạy hai con cho đàng hoàng. Khi nghĩ rằng mình đã từng có biết cơ man của cải nhưng lại để em trong cảnh khốn khó như vậy, anh càng muốn biến đi cho rồi đời…”

Vụ này gây ồn ào dữ dội trong công luận. Tờ Hành động Pháp công bố lá thư của bộ trưởng Lao động và Thương mại Dalimier khuyến khích mua tín phiếu ở Bayonne. Bộ trưởng Dalimier phải từ chức, kéo theo toàn bộ nội các Chautemps.

Xicăngđan càng ngày càng phát triển mạnh. Một nghị sĩ đại biểu quốc hội ở Paris bị cáo buộc nhận của Stavisky mỗi tháng năm trăm ngàn frăng. Nhiều nghị sĩ khác cũng đã nhận tiền hối lộ của gã: thị truởng Bayonne, ba bốn nghị sĩ khác, thượng nghị sĩ René Renoult. Báo chí còn đăng tải lá thư của chủ tịch danh dự hội đồng nhà nước gửi cho Stavisky than phiền không nhận được tiền thù lao xứng đáng.

Số tiền bị tên bịp chiếm đoạt qua các quả lừa của hắn lớn quá sức tưởng tượng. Chỉ riêng quả lừa ở Bayonne đã mang vào tay hắn một trăm sáu chục triệu frăng. Nếu đề án Hungaria được duyệt, hắn có thể vớ số tiền lớn gấp năm lần…

Gây ồn ào còn ầm ĩ hơn là câu hỏi: có đúng Stavisky đã tự sát? Không mấy ai tin điều này. Tờ Le Figaro khi đưa tin về thảm kịch đã viết bài dưới tựa đề: “Một cái chết rất hợp thời”. Tờ Con Vịt châm biếm: “Stavisky tự sát bằng phát đạn bắn vào đầu từ khoảng cách ba mét. Thế mới biết thế nào là có cánh tay dài!”

Đòn châm biếm rất cao thủ, nhưng không đúng sự thật: phát đạn không bắn từ cách xa ba mét mà ngay sát sạt! Thực ra thì điều khiến công luận nghi ngờ là đường đi của viên đạn. Kết quả khám nghiệm cho thấy Stavisky nổ súng khi đang ngồi. Nhưng trong phòng không có chiếc ghế nào. Mặt khác, cô vợ Arlette thề thốt cam đoan gã không hề có súng. Tất nhiên lời khai này không được nhà chức trách coi trọng. Xét sâu vào sự việc, điều đáng ngờ nhất là thái độ của cảnh sát. Tại sao cảnh sát trưởng Charpentier tách ông chủ nhà ra khỏi phòng, đẩy ông ta xuống tầng hầm trong một tiếng rưỡi? Rõ ràng anh ta lợi dụng thời gian ấy để xin chỉ thị ở Paris. Cấp trên đã chỉ thị những gì? Không ai biết.

Dù sao, sau khi xét kĩ mọi tình tiết, khó có thể bác bỏ khả năng Stavisky tự sát. Căn phòng xẩy ra bi kịch đúng là đóng kín khi Charpentier đập cửa. Bên trong đúng là có người hỏi “Ai?”, sau đó có tiếng súng. Nếu không phải Stavisky bắn thì ai bắn? Kết luận: dù có những chi tiết không rõ ràng, dù cách tự xử này không phù hợp tính cách của tên đại bịp vô liêm sỉ, nhưng không có lý lẽ nào đủ vững chắc để bác bỏ khả năng Stavisky đã tự sát. Gã thấy rõ không sao thoát khỏi bị trừng phạt nên đã chọn con đường biến đi, như trong thư để lại cho vợ…

Alexandre Stavisky chết rồi, nhưng vụ Stavisky mới chỉ bắt đầu. Đây là một sự kiện rất quan trọng trong lịch sử nước Pháp.

Năm 1933 tình hình kinh tế Pháp sa sút nghiêm trọng. Nước Pháp không bị ảnh hưởng cuộc đại suy thoái năm 1929 vì nền kinh tế quá yếu, giờ đây đến lượt nó bị quất một đòn nặng. Những vụ phá sản, vỡ nợ hàng loạt xẩy ra khắp nước, công nhân thất nghiệp, người lao động đói khổ, dân tình bất an. Ngay các tầng lớp trung lưu cũng bị đòn đau. Những người bất mãn tập hợp trong mặt trận truyền thống của bọn cực hữu gồm một bộ phận giáo hội, bọn cựu binh sĩ và một lô một lốc những tên quá khích cực đoan: bọn bảo hoàng, bọn đang mong xẩy ra những sự kiện như bên kia sông Rhin (Đức) hoặc bên kia dãy Alpes (Ý).

Tất cả những phe phái ấy đều cần có một cái cớ, một ngòi nổ, một bung xung: đó chính là Stavisky. Gã là người Do Thái, bị một số kẻ coi là tiêu biểu cho một giống người “vô đạo vô lương vô tổ quốc, chỉ biết có đồng tiền”. Một bộ phận người Pháp cho mọi người Do Thái đều là Stavisky tất. Y hệt trong vụ đại úy Dreyfus hồi cuối thế kỉ XIX, một không khí đầy căm thù tràn ngập trên mặt các báo.

Hơn nữa, Stavisky không phải là thủ phạm duy nhất. Đồng lõa với hắn là cả một dây dài các chính khách đã bao che, tiếp tay cho hắn, tuyệt đại đa số là người của đảng cấp tiến, nhiều người là hội viên Tam điểm. Do đó vụ bê bối này là thời cơ để phái hữu thanh toán mối hận xưa. Chúng dựng đứng cái gọi là “âm mưu phản loạn của bọn Do Thái liên kết với hội Tam điểm”.

Ngày 6 tháng Hai 1934, các bè đảng cánh hữu tổ chức mít tinh tại quảng trường La Concorde nhằm lật đổ chế độ. Chúng hét vang những khẩu hiệu “Nước Pháp của người Pháp!” và “Đả đảo bọn ăn cắp!” Ẩu đả xẩy ra, hai mươi người chết, hai ngàn người bị thương.

Nhưng hậu quả của sự kiện ngày 6 tháng Hai lại ngược hẳn với dự tính của bọn chủ mưu. Trước hiểm họa đe dọa sự tồn vong của chế độ, cánh tả nhanh chóng tập hợp lực lượng, tiến hành phản công. Những người cộng sản và xã hội đoàn kết chặt chẽ giành thắng lợi lớn trong cuộc bầu cử năm 1936. Vụ Stavisky trở thành một trong những nguyên nhân dẫn tới Mặt trận Bình dân.

Cánh hữu không cam chịu thất bại. Chúng sẽ phản kích khi nước Pháp bị phát xít Đức chiếm đóng. Vụ Stavisky trở thành một nhân tố gây nội chiến đã đầu độc cuộc sống người dân Pháp trong suốt hai chục năm.