Một ngày năm 1953, viên giám đốc sở Tuyển mộ Lao động của thủ đô Matxcơva ngồi thừ mặt suy nghĩ sau khi đọc xong lá đơn viết tay khá nắn nót. Thật khó hiểu! Chỉ trong ba tháng, đây là người dân Mátxcơva thứ tư xin tình nguyện đi làm việc ở Yakut! Tên anh chàng này là Vladimir.

Hồi đó, người Matxcơva nào tình nguyện đi Siberi cũng đã được coi là dũng cảm và bây giờ cũng vẫn thế, phải là người như thế nào mới dám dấn thân vào nơi xa xôi quanh năm phủ tuyết đóng băng ấy. Đã tình nguyện đi Yakut thì hoặc là điên rồ, hoặc phải có động cơ gì thật đặc biệt. Bởi lẽ Yakut, vùng cực đông Siberi là nơi mùa đông hàn thử biểu xuống tới âm 40°C. Mùa hè, trời khá đẹp, nhưng chỉ trong một tháng thôi, khoảng từ 15 tháng Bẩy đến 15 tháng Tám. Đẹp trời ở đây nghĩa là hàn thử biểu không bao giờ chỉ trên 0°.

Đặc điểm thứ hai của vùng Yakut là mật độ dân số cực kì thấp. Hồi những năm 50 này, thống kê cho thấy trên mỗi kilômet vuông chỉ có 0,2 người dân sinh sống. Trong ba tháng Yakut tăng thêm được bốn người, thật như muối bỏ bể, nhưng tích tiểu thành đại, vẫn cứ được tính là thành tích của Sở Tuyển mộ Lao động thủ đô trong công cuộc phân bố lại dân cư. Giám đốc sở Lao động nghĩ vậy. Nên ông hăm hở cộp dấu đỏ lên giấy thông hành của Vladimir.

Vậy là Vladimir đàng hoàng lên đoàn tàu hỏa xuyên Siberi. Tàu chạy qua Kubichev, Novorsibirsk… Tám ngày ròng rã dưới những cánh rừng thông đóng băng, rừng phong đông lạnh, xen lẫn những đầm những hồ nước như đã hóa thạch. Cuối cùng, tàu tới Yakut, mọi người xuống tàu. Mọi người ở đây chỉ là Vladimir và một bao thư, cả hai cùng rơi xuống và lún sâu chân dưới lớp tuyết dày phủ kín sân ga.

Ông giám đốc sở Tuyển mộ Lao động không thể biết Vladimir tình nguyện tới nơi đèo heo hút gió này chẳng phải vì dư thừa nhiệt huyết đi xây dựng tổ quốc, mà để thực hiện một âm mưu riêng. Hồi thập niên 50, khá nhiều đức ông chồng bất mãn thường thực thi mánh khóe mà họ đặt cho cái “bí danh” vừa rùng rợn lại vừa khôi hài: tự sát kiểu Yakut.

Vì sao Vladimir bất mãn tới mức ấy?

Anh ta lấy phải một cô vợ rất dữ tợn, có thể coi cô ta là một nặc nô ác ôn, luôn bắt nạt chồng từ những việc nho nhỏ tới những việc lơn lớn

– Vladimir… muốn hút thuốc thì ra ngoài kia! Cấm tuyệt đối hút trong nhà!

Kèm theo lệnh là ngón tay nần nẫn chuối mắn chỉ ra ngoài cầu thang gác.

Ra hút thuốc ngoài cầu thang ngôi nhà tập thể loại rẻ tiền, Vladimir có cơ hội gặp mấy ông bạn cùng cảnh ngộ. Họ bàn luận, so sánh kẻ hơn người kém, kẻ khổ ít người khổ nhiều… Cùng hội cùng thuyền nên họ dễ ý hợp tâm đồng, thành thử chiều chiều mỗi khi đi làm về, Vladimir đều tự nguyện dừng chân ngoài cầu thang đứng rít thuốc cùng với bè bạn, không vào nhà để khỏi bị mụ vợ đuổi ra. Tình thật mà nói, Vania vợ anh là người đanh đá dữ dằn nhất trong khu chung cư này, đã vậy ả còn được trời phú cho thân hình lực lưỡng, bắp tay cẳng chân chẳng thua kém tay chân Hộ pháp là mấy. Vladimir không nể sợ sao được?

Vladimir rất muốn li dị Vania, ở Liên Xô hồi đó vợ chồng li dị nhau tuy không thành cơm bữa như hiện nay, nhưng cũng không quá khó, hơn nữa hai vợ chồng Vladimir lại chưa có con. Khốn nỗi, theo luật định, sau khi bỏ nhau anh chồng phải chi một khoản tiền gọi là trợ cấp dinh dưỡng cho người vợ cũ. Chi đều đều hàng tháng, cho tới khi chị ta tái giá mới hết nợ!

Vania biết tỏng ý định của chồng, nên đã nhiều phen cảnh cáo trước:

– Anh lãnh lương kĩ sư, còn tôi chỉ được mấy đồng rúp còm tiền công xá của nhân viên kiểm tra đường tàu điện ngầm. Hơn nữa, tôi còn mẹ già. Vả lại, tôi chẳng có lỗi gì trong vụ li hôn này, tất cả là do anh gây nên! Mấy lại, nói gì thì nói, luật đã qui định rõ, có chạy đằng trời cũng không thoát nổi tay gái này!

Vladimir biết chắc mình sẽ phải chi món trợ cấp cho Vania suốt đời, vì rõ ràng không có khả năng Vania chịu đi bước nữa! Chính chị ta đã tuyên bố lập trường bất di bất dịch như sau:

– Tớ sẽ kiếm một thằng nhân tình thật đàng hoàng, không nửa người nửa ngợm như cậu! Và chỉ tuyển nó làm nhân tình thôi, không cho nó làm chồng chính thức. Thế là tớ sẽ ngồi mát ăn bát vàng, lĩnh đều đều tiền trợ cấp của cậu cho tới chết! Nghe thủng chưa hử Vladimir? Cậu sẽ phải chi tiền trợ cấp tớ cho tới khi cậu lăn cổ ra chết!

Nghe mãi những điệp khúc kiểu đó, thần kinh Vladimir dù có bằng inox cũng không thể chịu đựng nổi. Một tối kia, vừa hút thuốc ngoài cầu thang, Vladimir vừa than thở với anh hàng xóm Léonid Bornitchuk:

– Léonid ơi, mình chịu hết nổi. Sống với mụ này trong căn hộ chỉ có hai phòng vừa bằng hai lỗ mũi, lại thêm cả bà mẹ vợ trong ấy nữa, mình chắc chết luôn! Có những đêm mình cảm thấy như đang bị lưu đầy biệt xứ trong một nhà tù khổ sai nào ấy…

Tất nhiên Vladimir có phóng đại lên chút ít, chỉ nói cho hả giận vậy thôi. Nhưng anh hàng xóm tốt bụng nghe xong, bèn ngó nghiêng liếc nhìn cánh cửa các hộ quanh đó xem có đóng kín không, rồi làm vẻ mặt nghiêm trang ghé sát tai Vladimir thì thầm. Đại ý: anh ta có một diệu kế rất mầu nhiệm, chắc ăn trăm phần trăm, nhất định sẽ giải thoát được Vladimir khỏi con mụ nặc nô. Kế này đã được ông anh con chú con bác của Léonid hiện đang sống ở Siberi áp dụng thành công mĩ mãn. Thực tình mà nói, áp dụng nó kể ra cũng hơi mệt, có thể nói là gian khổ nữa, nhưng hiệu quả rất cơ bản! Theo chỗ anh ta biết rõ, đã có ba người thực hiện và cả ba đều thành công. Đó là phương pháp mang mật hiệu: “tự sát kiểu Yakut”.

Thoạt nghe, Vladimir cho đây là trò đùa của cánh đàn ông bất hạnh, họ tưởng tượng ra như vậy để tự an ủi thôi. Nhưng càng nghe anh bạn hàng xóm thuyết trình, Vladimir càng chứa chan hi vọng.

Một tuần sau, qua sáu đêm vắt tay lên trán suy tính kĩ từng đường tơ kẽ tóc, Vladimir quyết định hành động. Việc đầu tiên là công khai đối đầu với Vania: anh châm một điếu thuốc, hút ngay trước mũi chị ta. Rồi tông cửa đi thẳng một mạch, không ngoái đầu nhìn lại. Một tháng sau, Vladimir được tòa chấp nhận cho li dị vợ, với điều kiện phải chi mỗi tháng một khoản trợ cấp dinh dưỡng.

Đây là màn thứ nhất vở kịch tự sát của Vladimir.

Hai tuần sau, bắt đầu màn hai: anh tới trình diện vị giám đốc sở Tuyển mộ Lao động Matxcơva, tình nguyện đi Yakut ở vùng cực đông Siberi, vào làm trong mỏ than đá. Giám đốc thấy trong ba tháng có những bốn người tình nguyện như vậy thì lấy làm lạ, nhưng những người tình nguyện như anh này là của quí hiếm, từ chối sao được!

Sau cuộc hành trình dài, Vladimir tới mỏ than Yakut. Trong nhiều tháng sau đó, cảnh im lặng ngàn năm của rừng taiga trùm kín Vladimir. Tuy nhiên, ở Matxcơva, các thư chuyển tiền trợ cấp vẫn đều đặn tới tay Vania… Tuy có chậm vì phải nằm tám ngày đằng đẵng trên tàu hỏa, nhưng vẫn tới đều đều.

Một bữa kia, Vania nhận được thư chuyển tiền kèm theo bức hình chụp Vladimir với mấy dòng chữ:

“Em Vania yêu quí, anh không giận em đâu. Ở đây, không thể ra đứng ngoài cầu thang để hút thuốc được. Trời lạnh quá, những âm 40o cơ! Không biết liệu anh có thể chịu đựng nổi hai năm như thời hạn hợp đồng không?”

Bức ảnh cho thấy một anh chàng Vladimir ốm trơ xương, hai gò má nhô cao, hố mắt sâu hoắm, thân hình như bị tấm áo lông nuốt chửng. Vania nhún vai, ném bức hình vào hộc bàn, rồi mang tờ ngân phiếu đi lĩnh tiền. Vladimir xưa nay vẫn là kẻ đớn hèn, đúng phóc như chị ta vẫn nghĩ.

Ba tháng nữa trôi qua, mỗi tháng mang về cho Vania một thư chuyển tiền. Rồi một bữa nọ, Vania lại nhận được một bức ảnh nữa, và hiểu rằng từ nay sẽ hết nhận được thư chuyển tiền.

Ngày 17 tháng Giêng 1954, giữa mùa đông Siberi, trong ngôi nhà tập thể của mỏ than Yakut trên bờ sông Lêna, kĩ sư Vladimir Mikhailovitch đã qua đời vì sưng phổi. Tiết trời đang lạnh tới âm 400 C nhưng kĩ sư chủ quan chỉ mặc phong phanh tấm áo mỏng đi ra ngoài trời. Một cách tự sát! Theo người ta nói, đây là cách tự sát thông thường của người dân địa phương, người Yakut, những người cho đến nay vẫn trú ngụ trong những túp lều da lạc đà. Khi nào chán cảnh chịu rét, họ chủ động đi tìm cái rét và đi luôn sang thế giới bên kia!

Ngay hôm đó, theo tục lệ người Nga, thi hài Vladimir được đặt trong cỗ quan tài mở nắp, bày giữa gian phòng đông đặc bạn bè. Cũng theo tục lệ Nga, người ta mặc lên người Vladimir bộ complê đẹp nhất, bắt chéo hai tay trên ngực, đặt nhiều vòng hoa quanh cỗ quan tài kê trên hai niễng gỗ. Các bạn anh cụng li tơi tới. Sau đó, cha xứ tới ban phước lành, rẩy nước thánh là tuyết nấu chảy trên bếp than đặt trong phòng. Khi cha làm lễ, một anh bạn trèo lên ghế, bấm máy ghi hình Vladimir nằm cứng đơ trong hòm. Ánh đèn flash lóe sáng…

Xác chết nhỏm đầu lên, hét:

– Chụp thêm một pô nhìn nghiêng!

Toàn bộ cảnh tượng trên đây chỉ là cảnh được dàn dựng, do một tổ chức quốc tế qui tụ những anh chồng li dị vợ! Cốt lõi của mánh này là xin tình nguyện đi khai thác mỏ ở Yakut. Theo chính sách chung hồi đó, thời hạn hợp đồng là hai năm. Ở nơi này, bọn họ nếu không phải là những đức ông chồng bỏ vợ thì cũng là những gã độc thân. Tóm lại, những kẻ dễ dàng thông đồng với nhau.

Trong mấy tháng đầu, anh chồng phải đều đặn gửi khoản tiền trợ cấp về cho vợ cũ ở Matxcơva, nhằm ru ngủ tinh thần cảnh giác của mụ ta. Sau đó ít lâu, gửi về tấm hình chụp anh chồng dở sống dở chết vì rét. Chuyện này không khó. Giai đoạn cuối cùng: anh chồng tổ chức đám tang của mình trong căn phòng toàn những bạn thân tín nhất.

“Người chết” phải bao nhậu, chi tiền chụp bức hình mình nằm đứ đừ trong quan tài, xung quanh có đông đủ bạn bè mang vẻ mặt đưa đám, có cả vị cha xứ dỏm làm lễ rửa tội nữa. Sau đó, toàn bộ “hồ sơ” được gửi về cho cô vợ cũ, để cô ta chôn cất luôn khoản tiền trợ cấp dinh dưỡng.

Với những bằng chứng trên giấy trắng mực đen và rất đúng nghi thức, đúng tục lệ đúng pháp luật như thế, cô vợ nhất định phải tin chắc mười mươi rằng kẻ phải trợ cấp cho mình đã đi sang thế giới bên kia thật rồi. Chả thế, cho tới lúc này, mọi vụ trước đều trôi chảy. Các bà bị mất khoản tiền trợ cấp chưa có bà nào chịu lặn lội tới tận nơi xa xôi ngàn dặm ấy để kiểm tra hư thực. Tất nhiên, các đức ông chồng sau hai năm hết hợp đồng vẫn phải tránh xa Matxcơva, tìm chốn nương thân ở đâu đó có khí hậu tốt hơn trên đất nước mênh mông này, và khôn khéo mai danh ẩn tích một thời gian dài, thậm chí suốt đời.

Hai năm chịu đựng Siberi để vĩnh viễn thoát khỏi bàn tay sắt của Vania! Vladimir cho rằng cái giá này không đến nỗi quá đắt. Anh ta tự cho mình là khôn ngoan, đã tìm ra con đường đưa tới hạnh phúc.

Than ôi, Vladimir đã đánh giá quá thấp Vania! Chị ta không như những bà vợ tầm thường, nhẫn nhục khác. Vania gửi thư cho giám đốc mỏ than, hỏi thẳng:

– Chồng tôi, kĩ sư Vladimir Mikhailovitch khi chết có để lại di vật gì đáng giá hoặc tiền bạc mong ông giám đốc cho biết để tôi thừa kế theo luật định.

Ông giám đốc mỏ té ngửa! Kĩ sư Vladimir vẫn sống, vẫn lĩnh lương đều đều của mỏ cơ mà!

Nhà chức trách mở cuộc điều tra. Thế là kĩ sư Vladimir cùng các đồng phạm phải lĩnh án phạt: lao động tại Yakut suốt đời.

Năm 1954 vụ này gây công phẫn dữ dội ở Nga. Tờ Izvestia (Tia Sáng) kịch liệt lên án “băng mafia của những “thằng chồng khốn kiếp” mưu toan rũ bỏ trách nhiệm cao cả bằng những thủ đoạn bỉ ổi!”

Một nguồn tin thông thạo cho biết Vladimir đã được phép rời khỏi Siberi năm 1970. Nhưng không thấy nói anh ta có thoát khỏi chị vợ Vania quá quắt hay không.