Năm 1929 Hoa Kì rơi vào cơn đại suy thoái nghiêm trọng nhất trong lịch sử đất nước, do sản xuất thừa mứa, thị trường bị bão hòa không tiêu thụ nổi, nạn đầu cơ tiền tệ tăng vọt, người thất nghiệp xếp hàng dài dằng dặc trước các quầy xúp bố thí.

Tám mươi ba tỉ đô la thu nhập quốc dân không cứu nổi người Mĩ rơi tõm xuống vực thẳm suy thoái. Nhiều người thuộc tầng lớp trung lưu bị khánh kiệt, một số nhà kinh doanh cỡ bự nhẩy lầu tự tử.

Những kẻ ranh ma thì tin rằng: muốn sống sót qua cơn bão tố này phải biết xoay sở mánh mung thật giỏi. Nhưng mánh mung thần tình đâu có đến ngay! Trong khi chưa nghĩ ra diệu kế, mọi người Mĩ kể cả người lương thiện lẫn bọn ranh ma kéo tới bao vây các phòng tuyển dụng lao động và tìm đọc mục “Cần người” trên các báo.

Bữa đó một người đang xếp hàng chờ đến lượt lĩnh đĩa xúp bố thí bỗng phát hiện ở cột Rao vặt trên tờ NewYork Post dòng thông báo kì cục, in chữ to, đóng khung trang trọng. Thông báo viết:

“HÃY GỬI CHO TÔI 1 ĐÔ LA, SỐ NHÀ 35 ĐẠI LỘ 12. HAROLD WILLIAM”

Thằng cha nào đó to gan thật! Gửi cho tôi một đôla, nghe ngon nhỉ! Thời buổi này kiếm ra một đô đâu có dễ. Nó là thằng nào mà phách lối dữ vậy? Hay đây chỉ là một trò quảng cáo nhì nhằng gì đó?

Nhưng nghĩ cho kĩ thì thấy cũng lạ, cũng đáng quan tâm tìm hiểu đầu đuôi. Một thông báo với nội dung như thế, lời lẽ như thế, in chữ to mà lại đóng khung nữa thì thật đáng quan tâm. Người thuê đăng thông báo phải tiêu tốn không phải một mà nhiều đôla…

Mọi người bàn tán về cái tin này trong quán cà phê, câu chuyện to nhỏ râm ran truyền qua tai nhau càng làm tăng thêm sự chú ý đến lời thông báo kì cục.

– Bác biết chưa? Có người đăng báo đòi một đô và còn cho cả địa chỉ đàng hoàng nữa cơ.

– Ôi dào, chuyện vớ vẩn! Nhưng dù sao cũng thấy đăng trên báo hẳn hoi.

– Bác nghĩ đó là quảng cáo của một doanh nghiệp mới ra đời?

– Không đâu, chỉ là một trò quảng cáo nhăng nhít gì đó thôi.

– Nhưng là quảng cáo thứ gì? Có lẽ cũng nên tìm hiểu xem sao.

Hôm sau, vẫn trên tờ New York Post lại có dòng thông báo y hệt hôm trước nhưng in bằng khổ chữ to hơn, đậm hơn:

“HÃY GỬI CHO TÔI MỘT ĐÔ LA, SỐ NHÀ 35 ĐẠI LỘ 12. HAROLD WILLIAM”

Dư luận càng xôn xao, mọi người lại thi nhau phỏng đoán.

– Tôi cho rằng phía sau thông báo này có một cái gì đó… Có thể thằng cha này đã nghĩ ra một mánh làm ăn mới trên thị trường chứng khoán.

– Với một đô la làm vốn? Chuyện nực cười!

– Đừng tưởng chỉ có chừng đó nếu nhiều người tham gia.

Hôm sau nữa, vẫn trên tờ báo đó lại có dòng thông báo đó, nhưng bằng khổ chữ to hơn hôm trước:

“HÃY GỬI CHO TÔI MỘT ĐÔ LA, SỐ NHÀ 35 ĐẠI LỘ 12. HAROLD WILLIAM”

Chắc phải có chuyện gì nên người ta mới đăng thông báo dai dẳng như vậy mà không cung cấp thêm chi tiết nào. Thế là sau ba ngày trong bạn đọc của báo New York Post tờ báo nhiều độc giả nhất trong những tờ báo lớn nhất thành phố bỗng nẩy sinh một tâm lí rất khác lạ. Tâm lí này nhanh chóng lây sang rất nhiều cư dân địa phương dù không phải là bạn đọc của New York Post.

Không ai rõ bằng cách nào, qua miệng những ai mà một thông tin được truyền tới tai tất cả mọi người, từ bà tiểu thương từng trải đến cụ già hưu trí đa nghi, từ kẻ cầu bơ cầu bất đến nhà kinh doanh lõi đời.

“Cái ông HAROLD William này là một nhà hảo tâm rất có lòng từ thiện, một tỉ phú hơi điên điên. Ông sẽ gửi cho mỗi người đã tỏ lòng tin cậy ông một món quà tuyệt vời. Ông làm điều đó để nâng cao tinh thần mọi người giữa thời buổi khó khăn này. Đó là một người theo chủ nghĩa lí tưởng, một người Mĩ chân chính đầy lòng tin tưởng vào vận mệnh nước nhà”.

Ngày thứ tư, vẫn trên báo New York Post, bằng khổ chữ càng lớn càng đậm hơn:

“HÃY GỬI CHO TÔI MỘT ĐÔ LA, SỐ NHÀ 35 ĐẠI LỘ 12. HAROLD WILLIAM” Vẫn chỉ ngắn gọn có thế, vẫn khô khan như ra lệnh.

Thế là có ngay một tin đồn khác phi nước đại khắp thành phố. Lần này là một thông tin đảm bảo chính xác, xuất phát từ một nguồn rất đáng tin cậy;

“Đây là một nhà kinh doanh thiên tài, sắp khai trương một công ty công nghiệp cực kì vĩ đại với những trái phiếu cực kì nhỏ: mỗi người chỉ góp vốn một đô la thôi. Ông ta không nhận hơn một đô, ông kiên quyết từ chối những người muốn góp quá một đô”.

Nhưng chẳng có ai hân hạnh được gặp ông William. Người có bộ mặt lầm lì, đeo cổ cồn nhựa trắng ngồi nhận tiền, viết biên lai chỉ là người làm thuê cho nhà tỉ phú. Anh ta luôn mồm:

– Tôi đâu có biết, tôi chỉ có trách nhiệm nhận tiền, đếm tiền, còn dùng tiền vào việc gì thì không rõ.

Anh luôn mồm hối thúc mọi người:

– Xin lẹ lẹ cho. Phía sau quí vị còn đông lắm. Năm giờ chiều chúng tôi phải đóng cửa rồi.

Ngày thứ năm trên tờ New York Post hiện ra mấy dòng hơi khác trước nhưng vẫn ở vị trí cũ:

“XIN LƯU Ý: TÔI CHỈ NHẬN MỘT ĐÔ LA CỦA QUÍ VỊ ĐẾN 15 THÁNG NÀY LÀ HẾT HẠN”

Địa chỉ vẫn như cũ: số 35 đại lộ 12, Harold William.

Thời hạn cuối được thông báo là ngọn roi quất mạnh làm mọi người cuống cuồng sợ bỏ lỡ dịp may. Đám đông xô đẩy nhau chạy tới góp một đô. Nhân viên phát thư của Bưu điện thành phố ôm hàng núi thư bảo đảm tới giao cho người gác cổng ngôi nhà số 35. Trong dòng lũ thư bảo đảm này có rất nhiều tờ một đô la, đôi ba tờ séc và cả những góp ý, những yêu cầu cung cấp thêm thông tin, có đôi ba lời nguyền rủa, chửi bới.

Điều làm mọi người ngạc nhiên: mọi số tiền vượt quá một đô đều bị trả lại. Harold William đích thực là người tuân thủ nghiêm ngặt lời hứa, rõ ràng đây không phải là chuyện lừa đảo ấm ớ… Thái độ đó gây ấn tượng mạnh mẽ trong công luận.

Ngày thứ sáu không thấy có thông báo trên tờ New York Post. Ngày thứ bẩy không. Ngày thứ tám cũng không.

Ngày thứ chín có dòng thông báo đóng khung trên báo New York Post:

“QUÍ VỊ CHỈ CÒN HAI NGÀY ĐỂ GỬI MỘT ĐÔ LA CHO TÔI. QUÁ HẠN NÀY ĐỒNG ĐÔ LA CỦA QUÍ VỊ SẼ BỊ TỪ CHỐI THẲNG THỪNG”

Trước ngôi nhà số 35 đường 12 đúng là đang xẩy ra một cuộc chiến kinh hoàng. Viên cảnh sát túc trực tại đây hốt hoảng xin cấp trên tăng viện để tổ chức một đội bảo vệ trật tự thật hùng hậu. Đang có tới mấy trăm ngàn người chen lấn, xô đẩy, dẫm đạp nhau trên đại lộ, người người giơ co tay cầm tờ một đô. Giờ hết hạn càng tới gần, các nhà góp vốn càng cuồng nhiệt.

Thấy có cuộc tập hợp khác thường, du khách, khách vãng lai dừng lại hỏi chuyện và một số đông trong bọn họ cũng nhào vô nhập cuộc. Một đô trong thời buổi này là quí nhưng dù sao vẫn chỉ là món tiền nhỏ. Vả lại, biết đâu đấy… Cuộc sống rất bấp bênh, tương lai mịt mùng chưa biết sẽ ra sao, mỗi cơ may dù nhỏ cũng không thể bỏ qua.

Cảnh sát nắm tay nhau lập thành hành lang dẫn vào cửa ngôi nhà số 35, trong nhà có nhân viên thu ngân mặt lầm lì đeo cổ cồn nhựa trắng ngồi viết biên lai. Tuy nhiều lúc cau có nhưng anh ta vẫn chịu khó trả lời mọi người, đại ý: đúng năm giờ chiều ngày mai quầy thu ngân sẽ đóng cửa hẳn. Dứt khoát không nhận thêm một đô la nào nữa. Ông Harold William không chấp nhận bất cứ trường hợp ngoại lệ nào, bất cứ một đặc quyền đặc ân nào.

Dòng người xếp hàng càng lúc càng di chuyển với tốc độ nhanh hơn. Đã xẩy ra vài cuộc xô xát. Một số tên gian lận đã nộp một đô rồi nhưng lại len vào xếp hàng định giở trò man trá góp thêm một đô nữa. Chúng bị đám đông cảnh giác theo dõi, kịp thời vạch mặt bọn bất lương. Vả lại chúng rất khó thực thi thủ đoạn gian manh đó: nhân viên thu ngân lầm lì đeo cổ cồn nhựa trắng mỗi lần nhận một đô đều đòi xem chứng minh thư và viết biên lai theo đúng họ tên ghi trên đó. Anh ta giải thích “luật qui định như vậy, ông chủ chỉ thị như vậy, tôi không thể làm khác”. Đã thế, anh ta lại nhớ mặt rất giỏi và lập một bản kê tên những người đã đóng tiền theo vần chữ cái. Không có cách gì qua mặt được người nhân viên đầy trách nhiệm và già đời kinh nghiệm này.

Ngày cuối cùng đúng ngày 15 tháng đó người tới đóng một đô la đông tới mức nhân viên thu ngân suýt bị xé xác khi định đóng cửa ít phút đi ăn trưa. May mà anh ta kịp nhận ra tình hình căng thẳng có thể bùng nổ nên đã bấm bụng nhịn đói để tiếp tục cho ra những tờ biên nhận một đô.

Đúng năm giờ chiều, CHẤM DỨT, không nhận một đô la nào nữa. Nhân viên thu ngân đóng chặt cửa, lẻn ra cổng sau tìm gặp nhân viên công lực van nài họ giải tán đám đông đang nổi cơn thịnh nộ. Nhờ họ giải thích giùm: ông Harold William giữ vững cam kết danh dự của ông, lúc này giờ cuối cùng của ngày cuối cùng đã hết, nhà số 35 phải đóng cửa không nhận thêm một đô la nào nữa.

Sau đó nhân viên thu ngân lầm lì tháo bỏ chiếc cổ cồn nhựa trắng, trùm kín người trong áo pađờxuy và biến mất trong New York mênh mông. Biến mất trong Hợp chủng quốc Hoa Kì vĩ đại đang giữa thời buổi suy thoái kinh tế, bọn găngxtơ thả sức tung hoành, các băng nhóm xã hội đen thanh toán nhau khốc liệt.

Chỉ một mình gã nhân viên lầm lì đeo cổ cồn nhựa trắng cóc sợ con ác quỉ đại suy thoái kinh tế. Hắn đã có 300.000 đôla trong túi. 300.000 chứ không ít hơn. Tên hắn là Harold William. Lúc này mặt hắn không lầm lì nữa, chiếc cổ cồn nhựa trắng đã bị hắn vứt vào bô rác từ lâu.

Buộc tên Harold William vào tội gì đây? Lừa đảo chăng? Lạm dụng tín nhiệm chăng? Thoạt nhìn thì đúng như thế thật. Trong những ngày những tuần những tháng sau, các đồn cảnh sát phường, quận, các tòa án chìm ngập trong thư khiếu nại, tố giác, kiện cáo. 300.000 người trót khờ dại giờ đây tức giận, buồn bã than thở không nhận được tí gì tuy đã bỏ ra một đôla. Nhưng họ nhầm to: chẳng phải mỗi người đều đã được nhận một tờ biên lai có chữ kí của Harold William, trên đó Harold William chẳng hứa hẹn gì. Chẳng hứa hẹn gì nên Harold William chẳng phải cho lại gì, lẽ đời là như thế. Gã chỉ đăng lên báo mộ dòng chữ rất rõ nghĩa không ai có thể hiểu sai, hiểu khác đi: “Hãy gửi cho tôi một đôla” Thế thôi, không nói để làm gì. Đó là quyền của gã. Gã còn nói trước: quá thời hạn qui định gã sẽ từ chối không nhận thêm một đồng nào nữa và gã đã làm đúng như vậy. Các tờ biên lai gã cấp đều ghi danh theo đúng luật định “Nhận của ông Mỗ số tiền một đôla”.

Tòa án Mĩ không thể bỏ công sức mở 300.000 hồ sơ về 300.000 vụ kiện mỗi vụ đòi lại một đô la. Mặt khác, những người nộp đơn khiếu kiện sau khi biết phí tổn theo đuổi vụ kiện cao gấp hàng ngàn hàng vạn lần một đô đều ngậm quả bồ hòn làm ngọt, rút đơn thật êm. Chỉ còn biết đấm ngực tự trách mình quá ngu.

Thế là vụ việc chìm xuồng luôn. Chẳng có bên nguyên nên cũng chẳng có bên bị.

Thấy người ta đòi một đô, anh móc túi cho người ta một đô. Chẳng có gì trái pháp luật. Người xin và người cho đều hành động theo đúng luật định.

Harold William là ai?

Hồ sơ vụ này chỉ ghi lại bóng dáng mơ hồ của một gã thấp bé, lầm lì, đeo cổ áo giả bằng nhựa trắng… qua lời tả của một số người đã tự nguyện cúng tiền cho hắn ta. Hắn để ria hay không để ria? Người nói có kẻ nói không, chẳng ai chịu ai. Dù đúng dù sai thì cũng chẳng quan trọng gì, bởi lẽ sau đó chẳng ai gặp lại hắn, chẳng ai nghe nói tới hắn nữa. Chẳng bao giờ.