Jim Allyson, chủ trại chăn nuôi ở San Gregorio, một thành phố nhỏ của California, đang ngồi trên lưng ngựa giám sát các trại viên dồn gia súc vào những khu chuồng rộng rào kín. Khoảng nửa tá nguời chăn bò đang hò hét vung roi phân luồng đàn gia súc. Bỗng đàn bò ở cổng một khu trại ứ lại, lồng lên, dẫm đạp lên nhau rống ầm ĩ.. Jim Allyson phóng ngựa như bay về phía đó.
– Thằng khốn nào làm ăn đoảng thế?
Một gã gầy ốm khoảng ba lăm tuổi bị đàn bò ép kín bốn bề vội dướn cao đầu để lộ bộ mặt hốt hoảng.
– Không phải lỗi tại tôi, thưa ông chủ…
Jim Allyson tỏ vẻ tức giận.
– Vẫn mày hử Williams? Mày vẫn cứ mãi mãi là đồ vô tích sự thế sao? Liệu mà dẹp cho yên rồi đi chăm sóc con ngựa giống.
Gã vừa được gọi đích danh không dám cãi nửa lời, cắm đầu lo sửa sai. Của đáng tội, dáng vẻ gã quả là chậm chạp, bộ mặt đần đần, chẳng có một nét nào dễ nhìn, thuộc loại người chẳng đáng gì.
Tuy Williams Laurens băm lăm tuổi là người làm công lâu năm nhất cho đồn điền Allyson, tới đây làm đã mười bốn năm, khi gã ta mới hăm mốt. Gã từ đâu tới? Trước đó làm gì? Chẳng ai hay. Dù sao, chắc cũng chẳng có gì đặc biệt, cứ nhìn dáng vẻ, cách ăn ở của gã là đủ biết. Trong khi các người chăn bò khác chỉ làm ở đây ba bẩy hăm mốt ngày rồi bỏ đi, Williams Laurens lại tỏ ra khoái cái công việc cực kì nhàm chán, vô vị này. Gã ngủ trong gian nhà hẹp ngay trong trại, ngoài giờ đi chăn bò, hầu như không bao giờ thò mặt ra ngoài…
Hò hét một lúc khàn cả cồ cuối cùng Williams Laurens cũng dồn được đàn bò vào chuồng. Gã quay ngựa phóng tới chuồng chú ngựa đực giống. Tuy ngồi trên lưng ngựa, trông Williams Laurens vẫn chẳng ra sang trọng hơn: thân hình ngắn ngủn, chân vòng kiềng, tóc vàng cắt bốc, má đầy tàn hương, phảng phất đôi nét của loại trẻ vị thành niên. Lúc này gã đang nghĩ gì? Làm sao biết đuợc! Có thể gã nghĩ con ngựa đang cưỡi là ngựa cái, phải dè chừng khi đến gần thằng ngựa đực giống. Nên gã mím môi nắm chắc dây cương. Nhưng con ngựa bất thình lình chồm lên rồi đá mạnh hai chân sau. Williams Laurens bị hất tung khỏi lưng ngựa, cắm đầu lao xuống đất. Gã nằm bất tỉnh…
Williams Laurens được đưa vào bệnh viện. Các bác sĩ cho biết vết thương khá nặng nhưng không nguy hiểm đến tính mạng. Sau vài chục phút hôn mê, Williams tỉnh dần. Gã vẩy tay gọi cô y tá. Cô y tá trấn an:
– Không sao đâu. Anh chỉ bị ngã ngựa thôi.
Nhưng cô bất giác lùi lại, mở to hai mắt kinh ngạc. Williams Laurens nhổm ngay dậy, nhìn chằm chặp vào cô bằng đôi mắt ảo giác:
– Mang bút vẽ cho tôi!
– Anh bảo sao?
– Mang cho tôi những chiếc bút vẽ. Cả màu vẽ, vải vẽ, giá vẽ.
Cô y tá nhìn anh ta, thoáng mỉm cuời.
– Vâng, tôi sẽ kiếm cho anh. Chờ nhé, tôi trở lại liền…
Cô ta nói vậy, nhưng khi trở lại cô không mang theo bút vẽ, giá vẽ mà đi cùng bác sĩ Sheppard chủ nhiệm khoa đang phiên trực. Bác sĩ nhìn Williams Laurens với vẻ lo ngại.
– Không nên cử động quá nhiều, anh bạn Williams thân mến!
Williams Laurens càng lồng lộn dữ.
– Bút đâu, hử? Bút vẽ của tôi đâu?
Bác sĩ Sheppard rỉ tai cô y tá: chích cho bệnh nhân một mũi thuốc ngủ. Khi Williams Laurens đã mê man không biết gì nữa, bác sĩ gật gù.
– Chụp X quang không phát hiện tổn thương sọ não nên tôi không nghĩ tình trạng bệnh nhân có thể diễn biến như thế này. Nhưng một cú ngã cắm đầu xuống đất thì…
Một tuần đã qua. Bác sĩ Sheppard vào phòng Williams Laurens, mang theo tập hồ sơ bệnh án. Bác sĩ liếc qua hồ sơ một lần nữa, nhưng vẫn không sao hiểu nổi. Tất cả các xét nghiệm đều cho kết quả bình thường. Bệnh nhân không sốt, ăn ngủ được. Hơn nữa, anh ta vốn dĩ là người có thể trạng rất tốt, chỉ từ sau khi ngã ngựa mới có biểu hiện khác thường tuồng như bị một điều gì đó ám ảnh. Bác sĩ hỏi:
– Bữa nay thế nào, anh bạn?
– Tôi muốn vẽ.
– Tự dưng tại sao anh bạn lại thích vẽ?
– Để biết tôi là ai. Chỉ khi nào ngồi trước giá vẽ tôi mới biết rõ mình là ai. Không biết thì chịu không thấu. Bác sĩ có thấy khi không biết rõ mình là ai thì ta chịu không thấu sao?
– Anh là Williams Laurens chăn bò cho ông chủ Jim Allyson chứ là ai nữa?
– Williams Laurens hử? Nó là thằng cha căng chú kiết nào vậy? Tôi mà đi chăn bò ư? Ông không đùa đấy chứ? Bác sĩ Sheppard phân vân không hiểu. Bệnh nhân tiếp:
– Tôi van bác sĩ! Hãy giúp tôi tìm ra chính tôi. Nó đang núp ở một góc nào đó trong kí ức nhưng tôi không tự mình nắm bắt được.
Bác sĩ Sheppard càng bối rối tợn. Cách diễn đạt của bệnh nhân, các từ ngữ và cú pháp anh ta sử dụng rõ ràng không phải lối nói của một anh chăn bò. Bác sĩ thấy cần tìm hiểu cho ra nhẽ… Tình cờ ông cũng là một họa sĩ nghiệp dư nên có sẵn mọi thứ cần thiết. Ông nhẹ nhàng vỗ vai Williams Laurens.
– Được. Mai anh sẽ có những thứ anh cần.
Hôm sau, bác sĩ được cô y tá giúp một tay, mang vào phòng bệnh một giá vẽ, một tấm vải to đùng, một bó bút và bảng thuốc màu. Williams Laurens vừa trông thấy đã nhẩy cỡn lên mừng rỡ reo to:
– Đưa tôi! Đưa cho tôi nhanh lên!
Bác sĩ Sheppard nhìn bệnh nhân tíu tít chuẩn bị.
– Anh định vẽ gì? Cảnh vườn ngoài kia, hay chân dung cô y tá này?
Williams Laurens cười gằn.
– Tôi vẽ cái không hiện hữu tại đây.
Gã chăn bò cuống quít trước giá vẽ, quệt những mảng màu thật lớn thật đậm lên vuông vải trắng. Thật kì lạ, gã không bôi bác lung tung mà đang tạo ra những hình ảnh đẹp. Rất đẹp. Thậm chí… tuyệt vời!
Bức tranh vẽ cảnh một sân khấu chói chang ánh điện, phía xa một tốp vũ nữ đang trình diễn điệu múa cancan, ở cận cảnh là một đám ông lớn mặc áo đuôi tôm đội mũ cao thành. Trông sống động như thật, từ dáng điệu các nhân vật đến ánh sáng màu sắc đều rất đẹp. Đúng là… Phải, đúng như Williams Laurens vừa kí tên ở góc dưới bên phải bức tranh: đúng là bút pháp tài tình của ToulouseLautrec! (Henri De ToulouseLautrec họa sĩ người Pháp, 18641901, chuyên vẽ tranh tả các cảnh biểu diễn tạp kĩ, các tụ điểm giải trí, là một trong những người sáng lập trường phái tranh áp phích hiện đại. Một số tác phẩm của ông hiện đang trưng bày trong viện bảo tàng thành phố Albi, quê hương ông.)
Williams Laurens buông mình xuống giường, vẻ như kiệt sức.
– Tốt. Tôi biết tôi là ai rồi.
– Không lẽ anh lại là…
– Xóm Montmartre… Cối XayĐỏ… nhớ ra tất cả những nơi tôi đã từng tới vẽ rồi… Thôi nhé, tôi xuất viện đây. Có nhiều việc để làm lắm!
Gregor O’Brady gõ cửa một căn nhà nhỏ bám cheo leo vào con đường phố dốc nghiêng tạo nên vẻ hấp dẫn riêng của thành phố San Francisco. Xưởng vẽ này quả là đắc địa, chủ nhân của nó chắc đòi cátsê rất cao. Nhưng Gregor O’Brady không ngại, anh ta đã lui tới xưởng vẽ các nhà danh họa đến mòn cả gót giày rồi. Gregor O’Brady là chủ phòng trưng bày tranh lớn nhất California.
Williams Laurens ra mở cửa. Cặp mắt họa sĩ vằn tia máu nhưng đầy cảm hứng, râu ria lởm chởm, thở ra mùi rượu nồng nặc. Gã buôn tranh tự giới thiệu rồi vào chuyện:
– Rất sung sướng gặp người đang được cả San Francisco ca ngợi: ToulouseLautrec tái sinh. Williams Laurens càu nhàu:
– Anh muốn gì thì nói ngay ra. Nhanh lên!
Gregor O’Brady thân hình phốp pháp, bộ mặt giảo hoạt gật gật đầu.
– Tôi cũng y hệt anh, không muốn phí thì giờ. Nên xin đi thẳng vào vấn đề. Bản thân tôi không tin chuyện người chết tái sinh, tuy thiên hạ rất tin. Anh có biệt tài bắt chước ToulouseLautrec. Các bức tranh của anh sẽ không có giá như tranh thật đâu, nhưng cũng khơ khớ. Anh hãy cho tôi độc quyền đứng bán, tôi sẽ biến anh thành phú ông.
Williams Laurens vẫn như đang chìm đắm trong nguồn cảm hứng mãnh liệt khó cưỡng. Tuồng như không nghe thấy gì, chỉ đáp cộc lốc:
– Được.
Ngày 16 tháng Chín năm 1954, tòa dân sự thành phố New York xử vụ Hiệp hội các bảo tàng của thành phố khiếu kiện Williams Laurens tội mạo danh.
Khi bị cáo bước vào phòng xử, đám đông dự khán không thấy ở gã nét nào của người chăn bò chẳng đáng gì, ngày xưa có mái tóc vàng cắt bốc, có dáng vẻ tộc ngộc của chàng trai mới lớn. Trái hẳn lại, trước mắt họ lúc này là một nghệ sĩ chính hiệu: quần áo lôi thôi lếch thếch, mái tóc dài bay phất phơ, đôi mắt lúc bốc lửa lúc như chìm trong mộng…
Williams Laurens vào ngồi bên luật sư. Lúc này mọi người mới thấy các thớ thịt trên mặt gã thỉnh thoảng giật giật, người gã hơi run.
Luật sư bên nguyên đơn lập luận:
– Williams Laurens kí tên là “ToulouseLaurec” dưới các bức tranh của anh ta. Như vậy, đây là những tranh giả mạo chứ không phải là những tranh sao chép từ nguyên bản. Anh ta phạm tội mạo danh.
Luật sư bên bị cũng có lập luận không kém thuyết phục:
– Đặc điểm của kẻ mạo danh trong lĩnh vực văn học nghệ thuật là công bố những sáng tác do mình làm ra dưới danh nghĩa người khác. Đây không phải trường hợp của Williams Laurens. Anh ta vẽ công khai trước mắt mọi người. Và luôn khẳng định chính tay anh đã vẽ ra. chứ không phải ToulouseLautrec vẽ. Bị ngã ngựa dẫn đến thay đổi tính cách, đâu phải là phạm tội?
Bên nguyên đơn đập lại:
– Không có quyền kí là ToulouseLautrec!
– Sao lại không? Khi anh ta không giấu giếm chuyện đó!
Các thẩm phán lưỡng lự rất lâu: sau sáu tháng bàn bạc cân nhắc mới ra được quyết định Williams Laurens không phạm tội mạo danh.
Phán quyết của tòa làm công luận sôi nổi hẳn lên… Như vậy là các bức tranh kì lạ này sẽ được tiếp tục ra đời! Những bức Lautrec mới toanh, hoàn toàn hợp pháp và cũng đẹp không kém những tranh của Lautrec. Chúng sẽ tiếp tục ra đời, bổ sung số tranh Lautrec mọi người đã biết từ lâu! Điều gì đã biến một gã chăn bò tầm thường, vô tích sự thành một nhà danh họa? Phải chăng hồn họa sĩ quá cố đã nhập vào anh ta?
Câu hỏi này được người dân khắp các tiểu bang của nước Mĩ bàn luận xôn xao. Nhiều chuyên gia về khoa học huyền bí tới gõ cửa căn nhà của họa sĩ ở San Francisco. Nhưng Williams Laurens không tiếp. Chỉ tiếp một mình gã lái buôn tranh Gregor O’Brady, người mang những xấp đôla ngày càng dày tới mua tranh… Vả lại, tính nết Williams Laurens đã xuống cấp nhanh chóng: gã nghiện rượu rất nặng, y hệt nhân vật danh tiếng làm mẫu cho gã.
Ngày 8 tháng Tư 1955. Gregor O’Brady tới gõ cửa căn nhà ở San Francisco. Chủ nhà Williams Laurens lê chân ra mở. Gã cất giọng lè nhè:
– Tới làm gì nữa? Tôi không vẽ được bức nào. Đi khỏi đây ngay.
Gã lái buôn không đi, trái lại đàng hoàng ngồi lên chiếc thùng gỗ nằm giữa đống lộn xộn trong xưởng vẽ. Williams này! Có lẽ tớ ngu ngốc thật, nhưng quả tình tớ đã đem lòng mến cậu. Vì thế nên nói thẳng với cậu câu này: nên dừng lại, thế là đủ rồi đó!
– Dừng cái gì?
– Trò hề của cậu.
Gregor O’Brady vung tay chặn Williams Laurens định vớ chai rượu.
– Và ngưng uống rượu luôn. Cậu đang tự hủy hoại chính mình… Nghe đây Williams, cậu rất tài. Cậu đã nghĩ ra một mánh rất thần tình để kiếm tiền. Bằng cái trò Lautrec tái sinh, cậu đã thành một tên mạo danh hợp pháp. Nhưng tớ thì không hề mắc hợm đâu nhé! Khôn hồn thì dừng lại!
Williams Laurens ném một cái nhìn đờ đẫn:
– Tớ là ToulouseLautrec thật đấy!
– Bịa! Chính cậu cũng không tin điều đó. Tớ nhắc lại: nên thôi đi thì hơn. Kiếm được chừng ấy là đủ cho cậu sống thoải mái rồi.
Họa sĩ mỉm cười, một nụ cười khó đoán:
– Ừ, có lẽ mình sắp ngưng lại tất cả…
– Vì cớ gì?
– Vì sắp băm bẩy tuổi.
– Băm bẩy thì sao?
– ToulouseLautrec ngoẻo lúc băm bẩy. Cậu biết rõ quá rồi còn gì!
Ngày 6 tháng Bẩy 1954, người ta thấy xác Williams Laurens nổi lên trong vịnh San Francisco. Gã nhẩy xuống vịnh từ cầu Cổng Vàng, cây cầu treo nối liền hai bờ. Từ sau buổi gặp lần cuối cùng với gã buôn tranh, Williams Laurens không vẽ thêm bức nào nữa.
Giữa đống đồ vứt bừa bãi trong xưởng vẽ, người ta lượm được mấy trang giấy rời viết bằng bàn tay run run. Đó là lời tự thú của Williams Laurens, chìa khóa mở toang bức màn bí mật. Ngay từ những dòng đầu tiên gã chăn bò xác nhận:
“Gregor O’Brady nói đúng: toàn bộ câu chuyện về phép lạ tái sinh đó chẳng qua chỉ là mánh khóe làm tiền thiên hạ thôi. Không hiểu sao, chẳng ai phát hiện ra!”
Williams Laurens thú nhận tiếp:
“Để đoán biết chuyện này, chỉ cần tìm ra chỗ tôi nương náu trước khi về San Francisco làm chăn bò. Đó là Paris. Tôi học Đại học Mĩ thuật ở đó. Và tin mình có tài, thậm chí có biệt tài về hội họa. Tôi đưa tác phẩm của mình cho mọi người xem, nhưng chẳng được ai đoái hoài, hơn nữa, chúng còn chế nhạo tôi. Chỉ những bức tôi sao chép của các danh họa bậc thầy mới được họ chú ý, nhất là những bản sao của ToulouseLautrec.
Cảm thấy thất vọng, tôi trở về Mĩ, giam mình trong trang trại Jim Allyson với danh nghĩa chăn bò. Vì muốn tự trừng phạt, hay vì muốn quên? Có lẽ vì cả hai. Tôi nhập hẳn vào vai thằng đần. Như vậy yên thân hơn. Và sắp trở thành một thằng đần thật thì bị ngã ngựa.
Ngã ngựa y hệt ToulouseLautrec hồi nhỏ, cú ngã làm ông ta bị tàn tật! Thế là tôi quyết định chơi trò bịp này. Chỉ trừ Gregor O’Brady còn mọi người đều bị bịp hết.
Có điều là tôi không nhìn thấy hiểm họa. Một nhân tài như Lautrec không đời nào chịu bị mạo danh theo cách đó. Đã định đội lốt ông ta thì phải đi đến cùng. Đã vẽ như ông thì cũng phải tự hủy hoại như ông ấy.
Lúc đầu, mọi việc diễn ra như một trò đùa. Tôi nghĩ bụng lúc nào muốn dừng là sẽ dừng được ngay. Đến khi hiểu ra tình cảnh, khi Gregor O’Brady tới gặp lần cuối cùng… thì đã quá muộn mất rồi. Tôi chợt hiểu ra rằng mình sẽ không sống qua tuổi băm bẩy, tuổi Lautrec chết vì nghiện rượu. Tự tôi đã chui đầu vào bẫy…”
Bên cạnh tập thú tội có mấy bức tranh không kí tên Lautrec: đây là những bức Williams Laurens vẽ thời trẻ, những bức đã từng làm gã đau khổ vì bị người đời rẻ rúng, cười chê. Những bức chân dung thân hình vặn vẹo, méo mó, dị hình dị dạng. Gregor O’Brady nghiêng đầu ngắm nghía hồi lâu rồi gật gù phán:
– Rất thú vị! Rất khó hiểu thật, nhưng cực kì thú vị. Đáng lẽ phải coi thằng cha Williams Laurens này là một đại danh họa mới đúng. Thật đáng tiếc!…
Phiếm luận:
Sự đời nhiều khi oái oăm thế đấy! Thực tài bị chế giễu, bị ruồng bỏ đến khi dán lên đấy một cái nhãn đã nổi tiếng thì lập tức được tôn vinh hết lời.
