25 tháng Năm 1945, hơn hai tuần sau khi Thế chiến 2 chấm dứt. Hai người khoác áo mưa tới gõ cửa ngôi nhà sang trọng tại khu trung tâm thủ đô Amsterdam. Tuy dáng vẻ trông từa tựa bọn Gestapo ghê tởm đã từng tung hoành ở Hà Lan thời tạm chiếm, nhưng hai người này khác hẳn bọn chúng. Họ là cảnh sát quân sự Hà Lan, đặc trách truy nã bọn cộng tác với phát xít Đức.

Người đàn ông gầy yếu vừa ra mở cửa trạc khoảng năm mươi sáu mươi gì đó. Trông như đang mang bệnh, đang suy kiệt toàn thân. Trên mép để bộ ria lởm chởm lâu ngày không tỉa, trán nhăn nheo sâu hoắm.

– Henri Van Meegeren phải không? Chúng tôi cần hỏi ông đôi điều.

Chủ nhà mời hai cảnh sát vào phòng khách sang trọng.

– Ông biết Miedl chứ?

– Có, một chủ ngân hàng.

– Đúng, một chủ ngân hàng Đức, làm ăn với Hermann Goering Tổng tư lệnh không lực Đức, kẻ được chỉ định lên kế vị Hitler… Cuối 1943 ông đã bán cho hắn bức tranh Người đàn bà ngoại tình của Vermeer lấy một triệu sáu trăm năm chục ngàn flôrin, đúng không?

– Đúng. Tôi làm thế vì hắn hứa sẽ cho phép hoàn trả các bức tranh của nhiều danh họa Hà Lan.

– Ông giỡn mặt chúng tôi đấy hử? Bọn Đức đời nào chịu trả! Ngược lại, ông đã trao cho chúng một vật báu của quốc gia.

– Hai ông bắt giữ tôi sao?

– Phải. Vì tội cộng tác với quân thù. Và có thể ông sẽ lĩnh hình phạt cao nhất: tù chung thân.

Trong đôi mắt lờ đờ của con người nhỏ thó thoáng hiện vẻ lo lắng.

– Thôi thì để tôi khai thật cho rồi. Tôi không hề cộng tác với quân Đức. Trái lại, tôi đã chơi chúng một vố đau. Bức tranh tôi bán cho chúng là tranh giả.

– Tranh giả? Ai vẽ?

– Tôi. Tôi đội lốt người khác. Từ nhiều năm nay tôi chuyên vẽ giả tranh Vermeer…

Rõ ràng hai viên quân cảnh không tin nửa lời, họ thản nhiên bóp còng vào tay chủ nhà và bảo:

– Sự thật thế nào ông sẽ khai với thẩm phán. Đi theo tôi…

Trước viên dự thẩm Henri Van Meegeren vẫn giữ nguyên khẩu cung, hơn nữa còn phát triển thêm.

– Kể từ 1937 tôi đã bán cho chúng mười bốn Vermeer giả, thu được hơn bẩy triệu flôrin.

– Những bức nào của Vermeer?

– Toàn bộ số tranh đạo.

– Không lẽ bức Bữa ăn tối ở Emmaus đang bày trong bảo tàng Rotterdam và bức Chúa Giêsu trong nhà Marthe và Marie bày trong bảo tàng Rijks ở Amsterdam đều là của giả?

– Giả hết. Tự tay tôi vẽ ra.

– Ông khai lung tung hòng trốn tội chứ gì!

Vị dự thẩm không tin. Không muốn tin! Bữa ăn tối ở Emmaus tuyệt tác của Vermeer mà lại là tranh dỏm, do con người nhỏ thó ốm đau này vẽ? Chúa Jesus và người đàn bà ngoại tình niềm vinh dự của bảo tàng Boymans không kém bức Tuần tra đêm của Rembrandt, cũng được treo ở chỗ long trọng nhất, có dây chằng đỏ ngăn khách tham quan tới gần, có thảm quí trải phía trước… mà cũng là tranh giả?

Nếu đúng vậy thì còn trời đất nào nữa! Lại còn bao nhiêu nhà phê bình hội họa của cả thế giới đã thi nhau hết lời ca tụng sự phát hiện bộ tranh đạo của Vermeer, bao nhiêu chuyên gia khảo cổ lừng danh đã cấp chứng chỉ xác nhận nguồn gốc đích thực Vermeer cho những bức họa đó nữa!… Không, không thể như vậy được! Vị dự thẩm tin chắc tên này bịa chuyện. Một tên tay sai phát xít thích bịa chuyện…

Người đàn ông nhỏ thó ốm yếu nhăn mặt thở dài.

– Tôi biết ông dự thẩm không tin. Nhưng có một cách để minh chứng lời tôi khai: xin hãy thử tài tôi.

– Bằng cách nào?

– Hãy giam chặt tôi trong nhà, trong xưởng vẽ của tôi. Tôi sẽ vẽ cho ông dự thẩm một bức Vermeer giả theo đề tài do ông chọn.

Ông dự thẩm chấp thuận và ra đề: “Giêsu dạy học trong đền”… Henri Van Meegeren được dẫn về ngôi nhà sang trọng của mình ở Amsterdam, bắt đầu vẽ dưới sự canh chừng ngày đêm của cảnh sát. Đích thân viên dự thẩm mỗi ngày một lần tới xem bức tranh dần dần hiện trên giá vẽ. Khi bức phác thảo hoàn tất, ông ta tái mặt! Đúng thật! Đúng trăm phần trăm! Henri Van Meegeren bắt chước y hệt bậc thầy ở Delft, nhà danh họa xưa nay vẫn được coi là không ai bắt chước nổi. Một bức Vermeer đang hình thành ngay trước mắt ông ta. Một bức Vermeer dỏm!

Ông dự thẩm thấy mình đang đứng trước sự thật tàn nhẫn: đây là kẻ giả mạo tài ba nhất từ trước tới giờ, và điều này có nghĩa những bức danh họa do các bảo tàng Hà Lan mới mua về làm vẻ vang cho đất nước đều là những của đáng vứt vào sọt rác!… Henri Van Meegeren trong khi vẫn mải miết vẽ, thoáng nghe tiếng ông dự thẩm lẩm bẩm:

– Đại họa! Đây quả là một đại họa!

Henri Van Meegeren ra đời năm mươi sáu năm trước đó, năm 1889 ở Deventer một thành phố loại trung bình phía đông bắc Hà Lan. Ngay từ nhỏ đã ốm yếu còi cọc nhưng có năng khiếu mỹ thuật rất cao.

Chú bé muốn thành họa sĩ. Nhưng bố mẹ chú phản đối, chỉ chấp nhận chú trở thành kiến trúc sư. Chú đành theo học ngành kiến trúc, nhưng tới học ở thành phố Delft quê hương Vermeer vì từ lâu chú đã hết lòng ngưỡng mộ nhà danh họa này.

Năm 1912 Henri Van Meegeren thôi học kiến trúc, trở thành thầy dạy vẽ và dạy lịch sử mỹ thuật ở Delft. Và vẽ tranh. Tranh của anh ta được hoan nghênh, nhiều bức được giải thưởng, nhờ vậy cuộc sống khá sung túc. Nhưng anh ta không lấy thế làm thỏa mãn. Bóng ma của Vermeer vẫn lẩn quất trên các con đường thành phố, vẫn ngày đêm ám ảnh Henri Van Meegeren. Anh ta nhận rõ mình còn kém xa bậc thầy vĩ đại đó. Anh ao ước vẽ được như thầy. Dần dà, anh nẩy ra một ý: cách tốt nhất để vẽ được như Vermeer là bắt chước cách vẽ của ông. Mặt khác, anh ta chúa ghét các nhà phê bình, các chuyên gia nhiều tham vọng, lắm điều, kiêu căng và võ đoán nên anh muốn trả thù, muốn chọc quê họ cho bõ ghét.

Anh ta giấu vợ, miệt mài ngốn mọi tác phẩm viết về bậc thầy hội họa của thành phố Delft. Cuốn sách quí anh ta tìm được là cuốn Kĩ thuật sơn dầu, một công trình khoa học chỉ dẫn phương pháp làm cho các bức vẽ có vẻ cổ xưa. Đọc hết cuốn sách Henri Van Meegeren lùng khắp các tiệm bán tranh cũ tìm mua những bức được vẽ cùng thời với Vermeer với giá rẻ mạt vì toàn là tranh tồi không có giá trị nghệ thuật, nhưng chúng cung cấp cho anh những thứ rất cần là gỗ làm khung và vải vẽ tranh cũ.

Để công việc tiến hành kín đáo, Henri Van Meegeren quyết định tuyệt giao với bạn bè. Năm 1936 anh ta dọn tới một biệt thự ở Roquebrune gần Bờ Biển Xanh. Trong xưởng vẽ luôn đóng kín cửa không ai được vào, kể cả chị vợ, anh miệt mài phục hồi các gam màu thời xưa. Nhiều khó khăn ập đến nhất là trong việc pha chế các tinh dầu chiết xuất từ hoa, loại dầu được dùng nhiều thời trước, nhưng dần dần Henri Van Meegeren cũng đạt kết quả mong muốn.

Anh thử làm các loại bút vẽ tương tự loại bút Vermeer đã từng dùng: không làm bằng lông lợn mà bằng lông tơ con lửng. Anh cẩn thận tới mức tìm mua những xoong nồi kiểu flamăng để làm mẫu cho các bức họa định vẽ. Chuẩn bị xong, Henri Van Meegeren cạo lớp sơn dầu trên các bức tranh tồi được vẽ cùng thời với Vermeer rồi bắt tay vào việc… Dưới cây bút của anh ta Vermeer tuy cả đời chỉ vẽ có một bức tranh đạo, từ nay sẽ phải vẽ thêm nhiều bức khác qua bàn tay Van Mergeren, bắt đầu bằng “Bữa ăn tối ở Emmaus “.

Henri Van Meegeren phải mất sáu tháng mới hoàn thành bức Vermeer dỏm đầu tiên. Bước thứ hai khó khăn hơn về mặt kĩ thuật và mỹ thuật: làm nó cũ đi. Bức tranh được quấn quanh một ống kim loại đưa vào lò nung nóng một trăm mười độ khiến lớp sơn cứng lại như thể đã được sơn cách đây ba trăm năm, rồi căng lên khung. Thế là xong, rất hoàn hảo! Có thể đưa ra thử thách được rồi… Đầu năm 1937 Henri Van Meegeren tới Monte Carlo, tung tin có trong tay một bức Vermeer cần bán. Chuyên gia người Hà Lan Abraham Brédius lâu nay chuyên thẩm định tranh Vermeer nghe tin bèn tới Monte Carlo. Nhìn bức tranh ông ta vô cùng ngạc nhiên: kích cỡ bức tranh 1,20m x 1,17m không phù hợp với tranh của Vermeer, nhà danh họa này chỉ vẽ những bức nhỏ hơn nhiều. Đề tài lại càng gây ngạc nhiên gấp bội. Vermeer vẽ rất nhiều và rất đẹp về đề tài tôn giáo, điều lâu nay chưa ai phát hiện ra!… Tuy có nhiều điều mới lạ như vậy nhưng chuyên gia Abraham Brédius không do dự kết luận: đây là Vermeer thứ thiệt!

Tuy vậy ông ta cũng hỏi Henri Van Meegeren một câu: Bằng cách nào anh có trong tay một kì quan cỡ đó?

– Tôi bán giúp một gia đình quí phái người Ý đang lâm vào cảnh túng quẫn.

– Anh cho biết tính danh người đó được không?

– Rất tiếc, không được. Họ yêu cầu giữ bí mật để khỏi lộ cho mọi người biết thực trạng sa sút của gia đình.

Lý lẽ nghe xuôi tai. Tin đồn lan khắp nơi: Vermeer đã sáng tác một bức tranh đạo tuyệt mỹ: Bữa ăn tối ở Emmaus. Các viện bảo tàng tranh nhau trả giá hòng mua bằng được, nhất là các bảo tàng Hà Lan. Họ quyết không để lọt ra ngoài một tác phẩm nghệ thuật được coi là báu vật quốc gia. Cuối cùng, bảo tàng Boymans của Rotterdam mua được, nhờ có Hiệp hội Rembrandt tài trợ bổ sung cho đủ số tiền khổng lồ do người bán tranh yêu cầu: năm trăm hai chục ngàn flôrin.

Trong chớp mắt Henri Van Meegeren trở thành giầu sụ tuy đáng lý ra tiền bán tranh phải chuyển cho “gia đình quí phái người Ý đang túng quẫn”! Để giải thích sự phất lên đột ngột của mình, Henri Van Meegeren nói: vừa trúng giải lớn của Xổ số Quốc gia Pháp.

Thoạt kì thủy Henri Van Meegeren chỉ muốn chứng tỏ mình có tài vẽ không thua kém bậc thầy Vermeer đồng thời chọc quê các chuyên gia các nhà phê bình hội họa. Nhưng qua vụ này anh ta thấy chuyện đội lốt Vermeer quá dễ. Máu tham nổi lên…

Năm 1939 anh ta trở về Hà Lan, tậu một ngôi nhà lộng lẫy ngay giữa khu trung tâm Amsterdam. Từ năm này đến năm 1943, anh cho ra bốn Vermeer nữa về đề tài tôn giáo, bán được mấy trăm ngàn flôrin. Năm 1943 bảo tàng Rijks bỏ ra một triệu hai trăm năm chục ngàn flôrin mua bức Chúa Giêsu trong nhà Marthe và Marie của Vermeer!

Nhiều bức Vermeer khác, vẫn xoay quanh đề tài tôn giáo tiếp tục xuất hiện và dư luận bắt đầu có ý nghi ngờ. Các giới am hiểu cho rằng nhà danh họa mất sớm nên chỉ vẽ rất ít. Hơn nữa, tất cả các bức tranh đều do một người đứng bán giúp gia đình bí mật người Ý nào đó. Bộ sưu tập quí giá xưa nay chưa ai được biết này từ đâu ra?

Thế chiến 2 bùng nổ, không có điều kiện và cũng không ai nghĩ tới chuyện làm rõ những nghi vấn trên. Khắp đất nước Hà Lan bị chiếm đóng, bọn Gestapo ngày đêm tìm diệt người Do Thái và các chiến sĩ kháng chiến, những cuộc mưu sát, khủng bố đẫm máu xẩy ra hàng ngày. Cuộc đấu tranh sinh tử tạm thời gạt sang bên mọi băn khoăn thắc mắc về nghệ thuật… Phải tới ngày Giải phóng, qua vụ bức Vermeer được bán cho Goering, quả lừa của Henri Van Meegeren mới bị đưa ra ánh sáng…

Trên đây là những tình tiết trong tập hồ sơ do cảnh sát thu thập năm 1945, sau khi bắt giữ kẻ đội lốt Vermeer. Kết quả cuộc điều tra càng chứng minh lời khai của anh ta hoàn toàn đúng sự thật. Khám xét xưởng vẽ trong ngôi nhà anh ta ở Roquebrune, cảnh sát thấy nhiều đồ dùng kiểu flamăng thời xưa: những chiếc hũ, chiếc đĩa bằng thiếc đã được dùng làm mẫu vẽ những vật trang trí trên các bức tranh. Vải vẽ tranh được đích thân giáo sư Coremans giám đốc phòng thí nghiệm trung tâm của các viện bảo tàng Bỉ dùng các phương pháp khoa học hiện đại để phân tích. Bằng kĩ thuật chiếu tia X quang, người ta thầy rõ các tấm vải vẽ tranh cùng thời với Vermeer đã được Henri Van Meegeren cạo lớp sơn cũ và vẽ đè lên. Phân tích hóa học cũng cho kết luận tương tự: sơn vẽ tranh chứa những chất keo tổng hợp mới sản xuất đầu thế kỉ XX, trong khi Vermeer đã qua đời từ giữa thế kỉ XVII.

Phiên tòa xử Henri Van Meegeren mở ngày 12 tháng Tám 1947. Các báo trên khắp thế giới đăng ảnh chụp phòng xử trông như một viện bảo tàng với những bức tường treo la liệt tranh Vermeer dỏm. Đám đông tới dự phiên tòa trầm trồ ngắm nghía, bình phẩm, xuýt xoa… trong khi bị cáo với thân hình gầy còm nhỏ nhoi, như chẳng đáng gì lại ít được chú ý… Bị cáo không bị kết tội “cộng tác với quân địch”, mà bị lên án vì tội danh khá mơ hồ “giả mạo”.

Số đông nhà báo tham dự phiên tòa không tỏ ra hài lòng. Nhà chức trách Hà Lan sợ bị mất mặt trong vụ này nên họ chỉ đạo phải kết thúc phiên tòa thật nhanh. Do đó cuộc tranh luận trước tòa chỉ kéo dài có vài giờ, tuy bị cáo Henri Van Meegeren khai nhiều điều rất quan trọng: đã vẽ giả nhiều tranh của các danh họa Hà Lan khác như Pieter De Hooch, Frans Hals, Gerard Terborch… Các quan tòa lờ đi không xét, chủ tọa phiên tòa vội vàng tuyên án: một năm tù giam.

Vào tù, Henri Van Meegeren xin phép được tiếp tục hành nghề và được giám đốc nhà tù cho phép. Đơn đặt hàng bay đến tới tấp. Phạm nhân đặc biệt này có thể coi như mình vừa khai trương một ngành nghề mới: nghề giả mạo hợp pháp! Từ khắp nước, những người hâm mộ gửi đơn đặt hàng cho “người vẽ y chang Vermeer”… Khốn thay, số phận nghiệt ngã đã quyết định khác hẳn: chỉ vài ngày sau khi vào tù, ngày 31 tháng Tám 1947 Henri Van Meegeren chết đột tử vì suy tim…

Câu chuyện tới đây vẫn chưa hết. Năm 1952, nhà sưu tập người Hà Lan mua của Henri Van Meegeren từ năm 1941 bức Cène của Vermeer với cái giá một triệu sáu trăm ngàn flôrin. Mới đây nhà sưu tập được một chuyên gia người Bỉ hỗ trợ, khẳng định chất keo tổng hợp có trên bức tranh ông ta mua không nằm trong thành phần sơn vẽ mà trong chất vécni đánh bóng khung dính vào tranh. Ông ta làm đơn kiện giáo sư Coremans.

Vụ kiện lôi kéo rất nhiều chuyên gia vào cuộc. Họ đấu đá nhau kịch liệt trong bốn năm. Mãi tới ngày 4 tháng Tư năm 1956 những người thừa kế nhà sưu tập vừa qua đời mới chịu thua kiện. Họ phải bồi thường giáo sư Coremans một số tiền lớn vì đã xâm phạm uy tín nghề nghiệp của giáo sư.

Đến đây mọi hoài nghi phân vân đã được xóa sạch. Thứ nhất: Vermeer của thành phố Delft không phải là bậc thầy trong vẽ tranh tôn giáo. Thứ hai: Van Meegeren là người vẽ tranh giả kì tài nhất thiên niên kỉ, hơn nữa, của mọi thời đại từ trước tới nay và từ nay về sau.