Trong phòng tiếp tân ở thành phố MontréalBắc, chàng trai 20 tuổi tóc vàng hùng hồn tuyên bố trước gần hai trăm thính giả tụ tập trong phòng đang cuồng nhiệt vỗ tay hoan hô rầm trời:

– Tôi chạy xe Porsche, mỗi tháng thu nhập ba bốn ngàn đô tuy chỉ phải làm việc mỗi ngày chừng vài ba giờ. Quí vị hoàn toàn có thể sống cuộc đời trong mộng như tôi. Từ hôm nay, quí vị bắt đầu một cuộc sống khác…

Chàng trai chưa học hết cấp ba này hứa hẹn mang lại giàu sang phú quí cho mọi người có mặt tại đây qua việc mang bán những loại thuốc chống béo phì.

Chị Diane là một trong số những người tới đây sau khi đọc mẩu rao vặt trên báo hứa cung cấp việc làm cho mọi người có yêu cầu. Nhưng chị tới không phải để kiếm việc làm như họ, vì chị là phóng viên điều tra của một tờ tạp chí lớn tờ Sélection, đang muốn viết một phóng sự về thị trường lao động.

Sau diễn giả trẻ tuổi, khoảng mười người nối chân nhau lên diễn đàn chứng minh: làm giầu là chuyện dễ ợt. Họ thuộc nhiều tầng lớp xã hội, nhiều lứa tuổi, không xấu xí cũng chẳng đẹp mã. Tất cả đều thề thốt nặng lời rằng họ sống rất sung túc nhờ bán loại sản phẩm chống mập đó. Mấy người đầu chỉ tiết lộ khoản thu nhập vừa phải, mấy diễn giả lên sau cho biết họ thu nhập những khoản tiền đáng nể: từ 4.000 đến 7.000 đô mỗi tháng, mà chỉ cần làm việc bán thời gian! Và chỉ đầu tư một số vốn rất nhỏ. Chúc mừng quí vị gia nhập kênh bán hàng hình chóp nón: mua hàng, bán lại và tuyển thêm người cùng làm như mình. Thế là phất to! Cách bán háng này bây giờ được gọi là bán háng đa cấp.

Điều họ không nói ra là: trước khi được chạy xe Porsche, quí vị sẽ trầy da tróc vẩy.

Một cặp vợ chồng lên diễn đàn nói họ thu nhập 200.000 đô mỗi năm. Nhờ loại thuốc chống mập này bán chạy như tôm tươi do hiệu quả rất cao. Hãy nhìn xem: bà kia giảm được 6 ký, khỏi luôn bệnh đái tháo đường và bệnh cholestérol cao. Còn bà này nữa, giảm được 8 ký và hết cả đau khớp. Xen kẽ lời các diễn giả, nhạc disco càng lúc càng rầm rộ chói tai, đám đông vỗ tay từng nhịp. Chị Diane cảm thấy như đang dự nghi lễ của một giáo phái bí ẩn nào đó… Nhà tâm lí học Gilles Vachon phân tích: tiếng nhạc giật gân, tiếng vỗ tay hoan hô, lời các nhân chứng hòa quyện vào nhau tạo thành bầu không khí đầy điện hút tâm trí tất cả mọi người, tạo tâm lí tương tự nhau, gọi là tâm lí đám đông, có người gọi một cách hơi hoang dã là tâm lí bầy đàn. Bạn khó có thể cưỡng nổi: sức ép tập thể của đòi hỏi tương hợp mạnh tới mức nó vô hiệu hóa khả năng chống trả của bạn, làm cùn mòn khả năng phê phán khả năng phân biệt phải trái của bạn. Nó làm bạn tất yếu đi tới kết luận: đây là cơ may đổi đời.

Kênh bán hàng hình chóp nón (MLM: Multi Level Marketing) là gì? Để bạn đọc dễ hình dung, xin giới thiệu mô hình của một công ty dược phẩm Trung Quốc. Ông A mua thuốc một lần với số tiền 200 đô sẽ được coi là nhân viên chào hàng sơ cấp của công ty. Sau đó, nếu A giới thiệu được 3 người mua hàng với số tiền 200 đô một lần và tổng số tiền mua hàng của toàn bộ những người do A giới thiệu đạt được 1.000 đô thì A trở thành nhân viên chào hàng cấp 1. Quyền lợi của A lúc này là được hưởng 24% tiền thưởng trực tiếp cộng với 19% tiền thưởng gián tiếp. Cứ thế A cố gắng leo dần lên đỉnh chóp nón để trở thành nhân viên chào hàng cấp 5 (nắm trong tay mạng lưới người chào hàng với tổng thành tích tích lũy đạt 600.000 đô và một số điều kiện khác). Lên tới cấp này A sẽ được hưởng 40% tiền thưởng trực tiếp cộng với 35 % gián tiếp. Ngoài ra còn có thể được những phần thuởng như đi du lịch, được tặng ô tô, được công nhận là Giám đốc Danh dự của công ty và nhiều ưu ái hấp dẫn khác…

Để leo tới những đỉnh cao đó, A phải ra sức tuyển mộ thật nhiều người bán hàng cho công ty để được hưởng phần trăm doanh số bán hàng của họ, và bản thân A cũng phải mua hàng của công ty. Còn nếu bất tài, A sẽ lẽo đẽo mãi ở đáy hình chóp nón và nhìn công sức mình bỏ ra bị các nhân viên chào hàng cấp trên xà xẻo mất phần lớn.

Ngay tại cuộc họp kể trên, chị Jeanne Goujon 20 tuổi được bà bạn Nicole ra sức dụ mua túi hàng của một công ty nhận bà ta làm nhân viên chào hàng trong mạng lưới hình chóp của công ty. Jeanne khôn khéo từ chối, hẹn sẽ suy nghĩ và trả lời sau trên điện thoại. Một tuần sau chị Diane phóng viên tờ Sélection hỏi Jeanne đã nhận việc làm mang lại thu nhập vài ngàn đô/tháng chưa. Jeanne cười đáp: “Chắc cũng có một ai đó thành công trong nghề này, nhưng bữa ấy không thấy người may mắn ấy tới dự họp. Em hẹn bừa Nicole như vậy để khỏi bị bà ta chèo kéo dai như đỉa bám.”

Nhà tâm lí học Gilles Vallon nhận xét: “Jeanne xử trí rất sáng suốt. Tuy bị sức ép mạnh của bà Nicole cộng với không khí đầy kích động trong phòng họp nhưng cô ta đã thoát ra được bằng cách hẹn gặp lại sau. Jeanne tránh được cạm bẫy trong khi rất nhiều người khác đã mắc hợm. Đó là những người thất nghiệp đang cần tiền, những người sống cô đơn đang cần không khí tập thể, những người bị o ép trong công việc đang cần được tự do. Họ có những nhu cầu mãnh liệt nên dễ rơi vào tay bọn bịp bợm.”… Nhà tâm lí học viết tiếp: “Đừng tưởng chỉ những người đơn chiếc, ít học, túng thiếu mới bị mắc bẫy. Tuy họ là những mục tiêu lí tưởng cho bọn bịp nhắm vào, nhưng thói tham tiền và sự khờ dại không dễ bị bằng cấp quét sạch. Tôi biết có những luật sư, những nhà tâm lí học cũng bị chúng lừa dối. Và những nạn nhân này lại làm tăng thêm uy tín cho chúng dễ bề nhử thêm nhiều người khác vào tròng”.

Trường hợp cô Denise là một ví dụ. Đã tốt nghiệp cấp ba, cô gửi lí lịch tới nhiều công ty xin việc làm nhưng đều bị từ chối vì chưa có kinh nghiệm. Mãi tới bữa bạn trai của cô cho biết chủ anh ta đang cần những nguời có bằng cấp như cô. Đây là công ty Lợi nhuận Quốc tế, chuyên tuyển mộ nhân viên cho các công ty danh tiếng đại loại như Coca Cola. Bữa Denise tới dự tuyển, công ty đòi cô đóng 1.800 đô để trở thành cộng tác viên. “Em do dự, hỏi họ liệu em có thể vào làm mà không đóng tiền không? Không, họ đáp. Bạn bè khuyên em đừng đóng tiền, nhưng vì muốn thử xem sao nên em cứ đóng. Công việc họ giao cho em không đúng như đã hứa hẹn: thay vì làm công việc tuyển chọn nhân viên cho các công ty nổi tiếng, em chỉ giúp khách hàng viết lí lịch. Hỏi thì được trả lời: Rồi sẽ có dịp gặp gỡ các công ty đó. Rồi sẽ, rồi sẽ, cứ thế mãi…”

Một tháng sau họ bảo Denise đóng 5.000 đô để mở một chi nhánh. Cô từ chối. Ba tháng sau, chủ của cô bị ra tòa về tội lậu thuế. Denise mất toi số tiền thế chân, cộng với mấy tháng lương, tất cả lên tới 4.000. Nhiều người khác mất hàng chục ngàn đô. Vì ai muốn vào làm cũng phải thế chân từ 1.800 đến 2.500 đô. Người cấp trên của Denise đã bán hết cơ nghiệp đóng 10.000 đô hòng có việc làm đỡ vất vả và có thu nhập ổn định hơn nghề buôn bán vặt ông ta đang làm.

Tuy gã chủ công ty Lợi nhuận Quốc tế phải ra hầu tòa, nhưng Denise và các nạn nhân khác chẳng thu về được đồng nào. Những vụ án tương tự đều kết thúc như vậy, vì bọn lừa đảo thường ẵm tiền trốn biệt, hoặc không đứng tên sở hữu một khoản tài sản nào. Mặt khác, phần lớn các nạn nhân đều không khiếu kiện vì “cần có quyết tâm lớn và biết sắp xếp thì giờ, công việc, nhất là phải có nhiều tiền mới theo đuổi được vụ kiện”, luật sư Philippe Trudel giải thích. Hơn nữa, số tiền bị mất thường tương đối không lớn nên các nạn nhân thấy nên quên đi cho nhẹ mình, để thì giờ lo việc khác. Một phần cũng vì họ sĩ diện không muốn tỏ ra mình là người khờ khạo. Denise thú nhận: “Các luật sư lo vụ kiện tập thể của bọn em đều tỏ ý không hiểu tại sao em lại ngây thơ tới mức để bọn chúng lừa dễ dàng như vậy”.

Hiện nay Denise điều hành phòng y tá của một bệnh viện. Cô nói: “Chỗ làm đầu tiên trong đời đã để lại cho em một nỗi hãi hùng ghê gớm. Vì thế em kiếm một chỗ làm ăn chắc trong khu vực phục vụ công cộng và sẽ không bao giờ rời bỏ”. Cô kết luận: “Bọn lừa đảo ấy có thể sẽ dựng lên nhiều doanh nghiệp ma, hứa hẹn những chỗ làm béo bở và bóc lột nhiều nạn nhân khác nữa, mặc dầu lí lịch tư pháp của chúng dầy đặc tiền án tiền sự. Tại sao không ai kiểm tra, ngăn chặn hành vi vô nhân đạo của chúng?”

Những lời hứa tạo công ăn việc làm béo bở thời nào cũng có, vì thời nào cũng có bọn lừa đảo. Các lời rao “Việc cần người”, các “Thông báo tuyển dụng” nhan nhản trên các trang báo, trên cột điện và trên Internet. Chúng đặc biệt nở rộ như nấm độc sau mưa khi nền kinh tế quốc gia đi vào giai đoạn suy thoái. Vì ở thời kì này, tính tham lam tăng vọt trong bọn bịp bợm cũng như trong các nạn nhân của chúng. Bọn lừa đảo có cơ hội tận dụng thói tham lam và khờ dại của thiên hạ.Vì vậy, đầu thập kỉ 90 đã chứng kiến sự nẩy nòi của hàng loạt tên bịp có cỡ. Một ví dụ: Công ty Trợ giúp Việc làm Quốc gia với lời hứa chắc như đinh đóng cột: bất cứ ai tới yêu cầu cũng sẽ kiếm được việc làm, chỉ cần nộp 200 đôla lệ phí làm hồ sơ. Nộp xong, bạn cứ việc dài cổ mà chờ. Mỗi lần tới hỏi kết quả đều được trả lời: bạn không đáp ứng đủ tiêu chuẩn của nhà tuyển mộ. Hoặc: chúng tôi vừa giới thiệu một người có những tiêu chuẩn y hệt bạn, chắc chắn sắp tới lượt bạn, hãy kiên nhẫn đừng sốt ruột. Luật sư Jean Pierre Fafard đã thay mặt 2.000 nạn nhân quả lừa này đưa vụ việc ra tòa. Công ty Trợ giúp Việc làm Quốc gia bị buộc tội lừa đảo, nhưng không phải bồi thường một xu nhỏ cho các nạn nhân vì… nhà chức trách không tìm thấy bất cứ khoản tài sản nào của tên bịp.

Việc làm tại gia là quả lừa có tính kinh điển. Chị Diane thử gửi cho một hộp thư 41 đôla để mua một cuốn niên giám đăng tên nhiều doanh nghiệp đang cần thuê hàng trăm người làm việc tại nhà. Những thông tin này đều do Văn phòng Bảo vệ Người làm Tại Gia sưu tầm và đăng tải. Đây là một tổ chức bịp bợm ở Ontario, chúng khéo chọn được cái tên dễ gây tin tưởng. Các người đứng ra tuyển mộ đều làm ăn tận bên Mĩ, số đông cho địa chỉ là một hộp thư. Tất cả đều hứa trả công cao cho một công việc rất nhẹ nhàng, đại loại như lắp ráp một món đồ đơn giản, có thể vừa xem tivi vừa làm cũng được và chỉ sau ba phút là hoàn thành một sản phẩm. Việc nhẹ, thu nhập cao, được làm tại nhà, còn gì thú vị bằng?

Dĩ nhiên ai muốn làm việc cho họ cũng phải đầu tư. Một doanh nghiệp loại đó đòi ứng viên nộp 120 đô, sẽ được hoàn trả khi bạn gửi cho họ những sản phẩm đầu tiên. Luật sư Philippe Trudel cho biết: một thân chủ của ông đang thất nghiệp đã mắc bẫy. Công việc được giao: sơn những con vịt gỗ. Và để đạt được mức tiền công đã hứa, ông này phải làm việc cật lực 15 giờ/ngày.

Nào đã hết! Sản phẩm của bạn có được chấp nhận không đã! Năm 1994, tạp chí Tự cứu điều tra một doanh nghiệp thuê thợ lắp ráp những bông hoa tai. Trong số 630 người nhận việc về làm ở nhà, chỉ có 268 người làm ra những nữ trang đáp ứng yêu cầu của chủ. Những người kia mất đứt khoản tiền thế chấp.

Sau khi chuyến tới Montréal Bắc, chị Diane kết luận bài phóng sự điều tra của mình: “Hôm sau tôi tới tòa báo làm việc với tâm trạng vui vẻ hơn bao giờ hết. Thật hạnh phúc khi được làm một công việc thực sự, trong một phòng làm việc đàng hoàng, cứ mỗi nửa tháng lại được nhận tờ ngân phiếu trả lương. Ngồi đây tôi không khỏi đôi khi lại nghĩ tới những người tôi gặp trong cuộc họp hôm đó. Trong số họ, bao nhiêu người đã tin vào những lời đường mật của bọn bịp bợm? Bao nhiêu người sẽ tới dự cuộc họp sau? Chắc sẽ rất đông, và bọn lừa đảo biết trước như vậy”. Đúng như nhà tâm lí học Gilles Vachon nhận định: “Bọn lừa đảo tuy không có bằng tiến sĩ tâm lí như tôi, nhưng chúng nắm rất vững bản chất con người và rất thạo cách mê hoặc họ”.

Lời khuyên của các luật gia kinh tế:

* Không bao giờ giao dịch với những doanh nghiệp mà trụ sở chỉ là một hòm thư.

* Không giao dịch với một cơ quan giới thiệu việc làm khi họ không cung cấp được cho bạn danh sách những chủ doanh nghiệp mà họ có liên hệ công tác.

* Nên biết: những doanh nghiệp đàng hoàng khi giao việc cho người gia công tại nhà bao giờ cũng cung cấp đủ mọi phụ kiện cần thiết. Nếu không, đó chỉ là những kẻ theo đuổi mục đích đẩy hàng của họ cho bạn.

* Nên tìm hiểu xem đằng sau doanh nghiệp tuyển dụng bạn là cái gì. (Ở Québec, người dân có thể tới văn phòng Chánh Thanh tra các định chế Tài chính để được thông tin về các doanh nghiệp). Hãy cảnh giác với những công ty cổ phần mà cổ đông là những doanh nghiệp không có tên mà chỉ là những con số.

* Nếu người tuyển mộ bạn có vẻ không đáng tin cậy, bạn hãy tới tìm hiểu tại tòa án hoặc cơ quan cảnh sát. Có thể sẽ thấy hồ sơ phạm pháp của hắn tại đó.

* Nếu thấy lời hứa về công việc, về mức lương quá đẹp để có thể là sự thật, bạn hãy nghe theo linh tính của mình: bỏ chạy ngay và chạy thật xa!