Ngày 2 tháng Chín năm 1950 hải cảng lớn Lubeck trên bờ biển Bantich phía bắc cộng hòa liên bang Tây Đức mở lễ hội kỉ niệm lần thứ 700 ngày xây dựng nhà thờ Đức Bà. Đây là ngôi nhà thờ rất cổ kính được xây dựng từ thế kỉ XIII đến thế kỉ XIV. Trong lễ hội này, một vết thương còn sót lại từ cuộc chiến tranh vừa kết thúc chưa lâu sắp biến đi…

Đêm 28 rạng sáng 29 tháng Ba 1942, trận bom của máy bay Đồng minh đã làm hư hại nặng nhà thờ, nhất là các bức vẽ trên tường hai bên và trong hậu cung. Những bức bích họa này có từ năm 1300, là niềm tự hào của nghệ thuật hội họa cổ của người Đức.

Ngay sau khi chiến tranh chấm dứt, chính quyền quyết định cho phục chế toàn bộ. Công trình được giao cho họa sĩ Dietrich Fey chuyên gia trong lĩnh vực này, dưới sự giám sát của Bruno Fendrich người quản lý nhà thờ. Công trình có qui mô quá lớn nên Dietrich Fey mướn thêm Lothar Malskat một họa sĩ trẻ chuyên ngành phục chế giúp việc.

Mọi công việc đã được hoàn tất đúng thời hạn. Hôm nay 2 tháng Chín, các quan chức chính quyền trung ương chính quyền thành phố cùng các chuyên viên hội họa danh tiếng của cả nước tới làm lễ khánh thành. Tiến sĩ Adenauer, thủ tướng liên bang đích thân tới chủ trì buổi lễ. Ông tới xem các bức bích họa, nghe Dietrich Fey trình bầy các khó khăn khi phục chế.

– Thưa thủ tướng, thực tình chúng tôi đã gần như sáng tạo lại tất cả. Nhiều chỗ bị cháy trụi, những chỗ không cháy thì đều bị hơi bom xé nát.

– Hư hại nặng nhỉ! Anh làm thế nào mà phục chế được như thế này?

– Thưa, đó là nghề chuyên môn của tôi. Về màu sắc thì chỉ cần trên tranh cũ còn lại một điểm nguyên vẹn chừng một milimét vuông là có thể dựa vào đó mà pha màu đúng như cũ. Còn về nét vẽ thì tuy trên tranh có nhiều chỗ đứt đoạn nhưng nếu có tay nghề và có đầu óc mỹ thuật thì có thể dựa theo những mảng còn lại mà kéo dài nét vẽ nối chúng lại.

Tiến sĩ Adenauer ngỏ lời khen Dietrich Fey đã thành công xuất sắc. Dân thành phố Lubeck vào tham quan ngôi nhà thờ mới xây dựng lại cũng không ngớt trầm trồ:

– Màu sắc thật vô cùng tinh tế! Nét mặt mọi nhân vật trong tranh sống động như thật!

– Không thể nói gì hơn: đây là một kì quan!

Mọi người đều tự hào thấy thành phố cổ kính của mình đã tìm lại được tuyệt tác xứng đáng tiêu biểu cho lịch sử lâu đới của nó. Sau đó các quan chức bộ Bưu chính Tây Đức cho phát hành hai con tem in hình các bức bích họa với chú thích “Tem kỉ niệm 700 năm nhà thờ Đức Bà”. Các nhà làm tem dĩ nhiên đã chọn phần chính giữa bức họa vẽ Mẹ Đồng trinh và cắt bỏ đoạn đầu phía dưới bên tay phải bức bích họa. Ở đoạn này, họa sĩ vẽ cảnh lạc viên, có cây cối xum xuê, giữa nhiều con vật có hai con gà tây trống.

Nếu nói hai con gia cầm rất bình thường này là nhân vật chính của câu chuyện sắp thuật lại sau đây, chắc nhiều bạn đọc lấy làm lạ. Nhưng sự thực là như vậy.

Trong những tháng tiếp sau buổi khánh thành nhà thờ Đức Bà Lubeck, có khá nhiều công trình nghiên cứu về những bức bích họa vừa được phục chế. Viện Nghệ thuật Kiel in hẳn một bản giới thiệu tỉ mỉ, có đoạn viết:

“Hình vẽ Đức Mẹ Đồng trinh thật tuyệt vời, các Thánh dường như quay nhìn về phía tây trong tư thế chờ đợi lời Phán xét Cuối cùng. Nhà nghệ sĩ thời Trung đại vẽ nên tuyệt tác này ở Lubeck cho tới giờ vẫn chưa xác định được là ai. Có thể là một người trong lớp họa sĩ bậc thầy thời xưa vẫn thường che giấu tung tích của mình trên tác phẩm”.

Trong cuốn sách về nghệ thuật thời Trung đại Đức, một nhà nghiên cứu nghệ thuật người Thụy Sĩ cũng ca ngợi như sau:

“Các Thánh được vẽ từng nhóm ba vị là những gương mặt biểu cảm nhất. Các tông đồ, giáo trưởng, tu sĩ cũng được vẽ thành từng nhóm ba người, theo một phong cách gần như phong cách rôman. Những hình này rõ ràng cũ hơn những hình người ở gian giữa là những hình mềm mại hơn, thanh thoát hơn, hoàn toàn theo phong cách thời Trung đại, gợi cho ta nghĩ tới nhân vật trong các anh hùng ca cũng thuộc thời đại ấy”.

Một trong những khách tới thưởng lãm các bức bích họa trong nhà thờ Đức Bà Lubeck yêu cầu gặp Bruno Fendrich người quản lý nhà thờ. Sau khi ca ngợi bức tranh tổng thể, vị khách cho biết lý do xin gặp.

– Rất đẹp. Nhưng có một họa tiết khiến tôi thắc mắc:

hai con gà tây.

– Hai con gà tây trống trong lạc viên phải không ạ?

Ông chê trách điều gì vậy?

– Không, không chê trách chúng mà chỉ băn khoăn về sự hiện diện của chúng trên bức tranh thôi. Gà tây là loại gia cầm xuất xứ từ châu Mỹ, cũng như khoai tây chẳng hạn…

– Quí khách tin chắc như vậy chứ?

– Chắc. Vì tôi là giáo sư dạy lịch sử ở đại học. Vào khoảng năm 1550 gà tây mới được người Tây Ban Nha nhập sang châu Âu, trong khi các bích họa này được vẽ từ năm 1300.

Bruno Fendrich hốt hoảng, trao đổi với các chuyên gia về nghệ thuật trung đại và nhiều nhà sử học. Các cuộc tranh luận bùng nổ, được báo chí phản ánh khá chi tiết. Nhưng trái hẳn với dự đoán của mọi người, kết luận của các phe đều không đặt vấn đề nghi ngờ tính chân thực của tác phẩm. Trái lại, cuộc tranh luận càng gia tăng niềm hãnh diện của cư dân Lubeck. Các kết luận nói, đại ý: Vào thời Thượng Trung cổ, thành phố Lubeck thuộc Đan Mạch, tổ quốc của người Viking hải tặc vùng biển Bắc Âu. Một người Viking có tên Erik Đỏ là người đầu tiên đặt chân lên châu Mỹ từ khoảng năm 1000, chứ không phải Christophe Colomb như một số sách vẫn ghi. Erik Đỏ và các bạn khi trở về đã thuật lại những điều mắt thấy tai nghe ở châu Mỹ cho đồng hương của họ ở các nước Scandinavo nghe. Tác giả vô danh đã nhớ lại những chuyện kể đó khi sáng tác các bích họa…

Sự việc dừng lại ở đây trong hai năm. Ngày 7 tháng Mười 1952, một người đàn ông trạc tứ tuần xin gặp Chánh cảnh sát thành phố Lubeck. Nghe báo có người muốn gặp về vụ các bích họa trong nhà thờ Đức Bà, Chánh cảnh sát cho mời vào.

– Tôi là Lothar Malskat. Ông Chánh cảnh sát đã nghe nói đến cái tên này bao giờ chưa?

– Thú thực là chưa hề.

Người khách mỉm cười chua xót.

– Dĩ nhiên, vì thiên hạ chỉ nói tới Dietrich Fey thôi. Cái gì cũng Dietrich Fey. Nào phỏng vấn trên báo chí, nào lời khen tặng của thủ tướng, tất cả đều dành cho anh ta. Dietrich Fey đã lãnh một trăm tám chục ngàn mác tiền công, nhưng chỉ thí cho tôi có một trăm mác mỗi tuần. Tuy tôi mới là người làm hết từ đầu đến cuối! Rất tiếc! Nhưng tôi làm gì được trong chuyện này?

– Ông không hiểu. Khi nói tôi đã làm hết, ý nói tôi mới là người phục hồi các bức bích họa trong nhà thờ. Trước đó chúng bị hư hỏng quá nặng, không sao sửa lại được như cũ. Do đó Dietrich Fey đã xóa hết và bảo tôi vẽ những bức khác theo cảm hứng của mình… Mà không phải đây là lần đầu tiên hắn ta làm như vậy. Hồi tu sửa nhà thờ lớn ở Schleswig hắn đã chơi trò này rồi.

– Chuyện như thế nào?

– Chuyện đó xẩy ra từ trước Thế chiến. Dietrich Fey nhận sửa những bức tranh tường chẳng có giá trị gì vẽ từ thế kỉ XIX trong nhà thờ. Do làm ẩu khi rửa nên hắn làm bay hết mọi thứ. Hắn gọi tôi tới, bảo vẽ những bức mới. Hắn biết tôi vẽ rất nhanh và có tài bắt chước giỏi…

Chánh cảnh sát nhìn kĩ con người gầy gò, râu quai nón rất rậm, trông có vẻ không thật bình thường, hình như thuộc loại người sùng tín. Hay đây là một anh chàng thích bịa chuyện, tới đây tự thú tội? Có thể lắm, tuy giọng anh ta lại tỏ ra thành thực khiến viên cảnh sát cảm thấy bối rối.

– Lời buộc tội của anh rất nghiêm trọng. Tại sao sau hai năm anh mới tố giác?

– Vì mấy con gà tây…

– Cái gì?

– Gà tây ở tận châu Mỹ mãi về sau mới được du nhập sang đây, nhà họa sĩ vô danh không thể vẽ chúng từ năm 1300… Quả tình tôi không hiểu vì sao thiên hạ không phát hiện ra chi tiết vô lý này. Riêng tôi thì sau khi vẽ xong, tôi ân hận tới mức mất ăn mất ngủ. Thấy mình vẽ mấy con gà tây ấy là đã bôi nhọ hương hồn người nghệ sĩ quá cố, là có tội. Tuy không phải tôi cố ý mà chỉ do không biết. Hơn nữa, tôi bị thúc ép phải vẽ thật nhanh…

Chánh cảnh sát ra lệnh điều tra về Lothar Malskat. Kết quả cho thấy anh ta khai đúng sự thật. Ra đời năm 1913 ở Konigsberg thuộc Đông Phổ, học trường Mỹ thuật và được giáo sư Dietrich Fey chuyên gia nổi tiếng trong ngành phục chế tranh tôn giáo để mắt tới.

Đúng như Lothar Malskat đã khai, anh ta có biệt tài bắt chước phong cách hội họa của mọi thời đại mọi trường phái và vẽ cực kì nhanh. Giáo sư Dietrich Fey lợi dụng tài của anh ta, nhận phục chế các bức tranh, trả công gã rẻ mạt một mác hai mươi xu một giờ, giành hết về mình phần danh tiếng và tiền công cao. Cũng đúng là Lothar Malskat đã theo lệnh giáo sư Fey phục chế các bích họa trong nhà thờ lớn Schleswig năm 1937.

Trong Thế chiến 2, Lothar Malskat đã tham chiến ở Na Uy, hòa bình lập lại, anh ta sống chật vật bằng nghề vẽ ở Hamburg. Nhưng có lẽ trong tay còn có nhiều ngón khác. Ở Đức thời hậu chiến, những lái buôn tranh không khó tính lắm, Lothar Malskat chắc có chân trong hàng ngũ đông đảo những tên bịp bợm chuyên bán tranh dỏm dưới mác các đại danh họa như Rembrandt, Watteau, Degas, Corot, Van Gogh, Renoir, Chagall, Matisse hoặc Utrillo với lời lừa bịp “bị bọn quốc xã cướp đi trong những nước bị chúng chiếm đóng”…

Thời hoàng kim của bọn bịp bợm nhanh chóng chấm dứt, Lothar Malskat rơi vào cảnh túng quẫn. Được giáo sư Dietrich Fey vời tới làm công việc phục chế nhà thờ Lubeck, anh ta nhận lời ngay…

Tập hồ sơ do cảnh sát thu thập về Lothar Malskat là như vậy. Nhưng vì uy tín Dietrich Fey rất lớn, cảnh sát không dám vuốt râu hùm nên Fey không bị bắt giam. Thấy vậy, Lothar Malskat mướn luật sư rồi làm đơn tự tố giác mình phạm tội giả mạo. Chẳng đặng đừng, nhà chức trách buộc phải bắt giữ anh ta. Một lần nữa, Lothar Malskat lại tới đứng trước Chánh cảnh sát.

Và một lần nữa, lại lên án giáo sư Dietrich Fey với nhiều chi tiết hơn.

– Để mọi người không dám tới gần, gã Dietrich Fey đặt trước cửa nhà thờ tấm bảng đề: “Nguy hiểm! Có thể đổ tường!”, dựng rất nhiều giàn giáo che kín những bức họa. Đã thế còn đứng gác ngay bên, hễ có người bằng cách nào đó lẻn vào được, hắn giả bộ ho một tiếng, tôi phải nhanh chóng lấy tấm ván che kín hết mọi thứ.

Lothar Malskat còn đưa ra một bằng chứng rất thuyết phục: tấm ảnh chụp các bức tường trong nhà thờ Đức Bà Lubeck trần trụi khi anh ta chưa vẽ tranh.

Dietrich Fey phản công, kiện Lothar Malskat về tội vu khống, cam đoan tấm ảnh anh này đưa ra là ảnh ghép, lên án Lothar Malskat là một gã bịa chuyện, chơi trội hòng làm mọi người chú ý, hoặc là một tên dở hơi…

Trong tình hình đó, chỉ các chuyên gia mới đủ thẩm quyền quyết định. Một ủy ban giám định được thành lập dưới quyền giáo sư Grundmann, người thành phố Hamburg, chủ tịch hiệp hội Bảo vệ các Di tích Lịch sử.

Kết luận của ủy ban chắc như đinh đóng cột: “Hai mươi mốt nhân vật trong tấm tranh trên bức tường gian giữa nhà thờ Lubeck không thuộc thời kì trung đại mà do Lothar Malskat vẽ”.

Phán quyết này được đưa ra ngày 25 tháng Giêng 1955. Dietrich Fey lãnh hai mươi tháng tù, Lothar Malskat mười tám tháng. Song vì đã bị tạm giam đủ từng ấy tháng nên anh ta được trả tự do ngay. Anh sang định cư bên Thụy Điển, sống lương thiện bằng đôi tay tài hoa của mình…

Đến đây câu chuyện vẫn chưa kết thúc. Trái lại, diễn biến tiếp theo mới thực sự làm ta ngạc nhiên. Nó không phải là một thiên giai thoại, mà có một tầm cỡ triết lý đáng để ta suy gẫm. Nó hé lộ cho ta thấy một đặc điểm trong cách chúng ta cảm nhận cái Đẹp.

Sau bản án của tòa, các bức bích họa trong nhà thờ Đức Bà Lubeck liền bị cạo rửa sạch sẽ, không còn lại một chút dấu vết nào, các bức tường trở lại trần trụi y hệt trong tấm ảnh do Lothar Malskat chụp trước khi anh ta quét những nét sơn đầu tiên.

Tại sao?

Tại sao những bức tranh đã được thủ tướng Đức trầm trồ khen ngợi, các nhà phê bình hội họa hết lời tán dương, đã được dân thành phố thành kính chiêm ngưỡng, được tái hiện trên hai mẫu tem thư… trong phút chốc lại trở thành tầm thường, đáng khinh? Vì chúng không xác thực ư? Nhưng điều đó có làm giảm vẻ đẹp của chúng chút nào đâu!

Đúng là những bức tranh ấy không do một họa sĩ vô danh của năm 1300 sáng tác mà do một họa sĩ của thế kỉ XX, hơi sùng tín, hơi cuồng tưởng nhưng đã để hết tâm hồn vào đó, và theo đánh giá chung thì tranh anh ta vẽ rất hài hòa với khung cảnh nhà thờ Đức Bà. Hình Đức Mẹ Đồng trinh ở giữa tranh rất đẹp, hình các Thánh trong tư thế nhìn về hướng Tây chờ đợi lời Phán Xét Cuối Cùng rất đẹp. Những bóng người lờ mờ trên gian giữa cũng rất đẹp, gợi ta nhớ tới nhân vật trong các thiên anh hùng ca. Và mấy con gà tây nữa cũng rất đẹp, những con gà đang tận hưởng cảnh lạc viên cùng với các giống loài buổi Sáng Thế. Hà cớ gì bỗng dưng phán quyết chúng không còn đẹp chỉ vì chúng không do bàn tay nhà họa sĩ vô danh nọ vẽ ra? Tuy trước đó, mọi người đều cho là chúng rất đẹp!

Tại sao?