Michel Chasles ra đời ở Epernon năm 1793. Ông là một nhà bác học xuất chúng, một thiên tài toán học, đã khởi xướng cuộc cách mạng hình học đưa môn này lên một tầm cao mới. Những người cùng thời đều thừa nhận tài năng và cống hiến của ông nên đã tưởng thưởng ông rất xứng đáng. Ông là giáo sư tại đại học Bách khoa dạy môn hình học ứng dụng được thành lập riêng cho ông tại khoa Khoa học cơ bản, là viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp và Viện Hàn lâm Brussels (Bỉ). Được tặng thưởng Bắc đẩu bội tinh và huân chương Copley, huân chương cao quí nhất của Hoàng gia Anh tặng các nhà bác học.

Tuy vậy, bộ óc thông thái, con người rực rỡ vinh quang và rất giầu có này có một chỗ yếu chí tử: đam mê các văn kiện cổ, sẵn sàng trả bất cứ giá nào để mua về. Nhưng cho tới năm 1862, đã xấp xỉ bẩy mươi, ông vẫn chỉ mới mua được vài món loại hai.

Bữa nay có người tới nhà riêng, báo tin đang giữ một bức thư do chính tay Molière viết. Michel Chasles vội bảo người nhà mời khách vào. Khách có lẽ chừng năm mươi, nhưng trông người rất khó đoán tuổi: lưng gù, đầu hói gần trọc lốc, đeo đôi kính nhỏ gọng sắt, hội đủ mọi nét của loại mọt sách. Khách tự giới thiệu rất nhún nhường gần như khúm núm:

– Thưa ông, tôi tên là VrainLucas quê ở Lanneray gần Châteadun.

– Tôi quê ở Chartres. Hai ta vậy gần như là đồng hương rồi.

Nhờ vậy giữa chủ và khách lập tức có mối liên hệ nồng nhiệt. VrainLucas cẩn thận lấy trong cặp da lá thư. Thư có chữ kí của nhà soạn kịch nổi tiếng Molière gửi cho một người quen mang cái tên lạ hoắc.

– Thưa ông, tôi xin 500 frăng, một cái giá vừa phải.

Viện sĩ không có ý kiến về giá cả, chỉ băn khoăn về nguồn gốc lá thư. Gã gù lưng đeo kính bước tới bên, nói nhỏ:

– Từ một bộ sưu tập đấy, thưa ông.

– Một bộ sưu tập?

– Vâng, của bá tước Boisjoudrain di tản sang Mĩ năm 1791. Ông ta chết đuối khi tàu đắm, nhưng chiếc rương đựng thư từ của bá tước đã được tìm thấy. Rương hiện nằm trong tay một ông già nghèo đói nhờ tôi bán giúp.

– Ông ta còn giữ nhiều không?

– Hàng ngàn lá thư.

Mắt nhà toán học vụt sáng lên đầy thèm muốn chẳng khác mắt trẻ con khi đi ngang cửa hàng đồ chơi bánh kẹo.

– Ông Lucas, mong ông hứa sẽ báo tôi biết mỗi khi muốn bán một món nào.

– Dạ, dạ, xin thề, nhân danh đồng hương. Đồng hương với nhau thì dĩ nhiên phải giúp đỡ nhau. Nhưng xin ông đừng để lộ tin này. Lá thư của Molière chỉ là hàng mẫu thôi. Tôi còn những món quí hơn nhiều…

Quả nhiên ít bữa sau VrainLucas trở lại mang theo nhiều món quí hơn nhiều. Nói quí vẫn chưa đúng với giá trị món hàng, vì đây là lá thư của César gửi Vercingétorix! Và có cả thư trả lời, có thể coi là tờ thông hành của Vercingétorix ban cho người mang thông điệp của César. Thư viết bằng tiếng Pháp cổ:

“Vercingétorix chủ tướng người Gaulois trao thư này cho phép Trogus được trở về với hoàng đế César. Lệnh cho những người đọc thư này phải để Trogus tự do đi lại và giúp đỡ khi cần”.

Gã đầu hói đeo kính lễ phép nghiêng mình:

– Ông già cũng xin 500 frăng. Tuy lần này có những hai món và đều là của hiếm.

Viện sĩ vội vào lấy tiền trong ngăn kéo bàn làm việc.

– Nhờ ông Lucas chuyển giúp lời tôi cảm ơn. Mong ông sớm quay lại.

Vụ lừa đảo đáng kinh ngạc nhất, khó giải thích nhất từ cổ chí kim đã mở đầu như vậy. Michel Chasles, một trong những bộ óc thông minh siêu việt nhất thế kỉ XIX đã mù quáng cả tin và bị VrainLucas lừa gạt tới mức không sao có thể lí giải nổi. Tin lá thư giả mạo của Molière là thật thì còn có thể hiểu được, nhưng tin có thư từ qua lại giữa sếp Romain với sếp Gaulois bằng tiếng Pháp cổ thì thật kì quặc! Đã vậy, trong thư sếp Gaulois lại viết “hoàng đế César”, nhưng César đâu có xưng đế bao giờ, hơn nữa, chính vì có tham vọng đó nên ông ta mới bị Brutus giết. Mặt khác, chỉ cần soi tờ thư lên ánh đèn là thấy ngay hình bông huệ in bóng! Hơn nữa, thời César làm gì đã có giấy, các văn bản toàn viết lên da thú! Quả là không thể nói gì hơn về câu chuyện này ngoài việc tạm công nhận: không ai dám bịa đặt trắng trợn đến thế, nhưng lại là chuyện có thật!

Năm 1869. Bẩy năm đã qua. Trong bẩy năm ấy “ông già nghèo đói” tuy tiếc đứt ruột vẫn phải từ bỏ rất nhiều đồ sưu tập quí hiếm của mình đưa cho VrainLucas vì tình đồng hương thắm thiết mang tới bán cho Michel Chasles.

Trong kho tàng đồ sộ ấy có đủ tư liệu về đời sống riêng tư của mọi đấng vĩ nhân của mọi thời đại, mọi điều bí ẩn trong lịch sử đều được giải thích rõ ràng. Trong khuôn khổ bài viết này không thể chép lại dù chỉ rất tóm tắt toàn bộ những tư liệu hiếm có ấy, chỉ xin điểm qua vài món làm ví dụ.

Thư nàng Cléopâtre người tình Ai Cập của César viết “Con trai Césarion của chúng mình vẫn khỏe, có thể chịu đựng chuyến đi xa tới Marseille để học các điều tốt đẹp ở đó.”

Thư của Alexandre đại đế gửi Aristote viết “Ta chấp thuận lời ông xin được tới xứ sở người Gaulois để học tập. Ta vẫn coi đây là quốc gia đã mang lại ánh sáng cho thế giới này”.

Cô gái chăn cừu Jeanne d’Arc tất nhiên cũng có mặt. Như có phép lạ, bỗng nhiên cô biết viết! Thư cô gửi bố mẹ có đoạn “Con đã yết kiến Charles VII bàn cách tống cổ bọn Anh ra khỏi đất nước và con đã được phong làm chỉ huy đội quân của Người”.

Còn nhiều nữa, kể không xiết. Michel Chasles tin những thư đó là thật, có lẽ một phần vì ông có tinh thần yêu nước rất cao, thậm chí có tư tưởng hơi sô vanh, nên rất dễ xiêu lòng trước những lời tán tụng nước Pháp quê hương ông. Cũng có lẽ vì thế nên khi thấy các nhân vật lịch sử của nhiều quốc gia khác nhau đều viết thư bằng tiếng Pháp cổ, lòng tự hào dân tộc đã làm ông mất tỉnh táo. Thư Christophe Colomb người Ý gửi Rabelais miêu tả những điều tai nghe mắt thấy ở châu Mĩ, thư của Archimède người Hy Lạp, của Shakespeare người Anh đều bằng tiếng Pháp tuốt! Kể cả bản tuyên cáo hiếu chiến của Hốt Tất Liệt mang chữ kí của ông vua khét tiếng dữ dằn. Tuy Hốt Tất Liệt chẳng những không biết tiếng Pháp mà còn không biết chữ để kí được tên!

Để mua được những tuyệt tác ấy Michel Chasles đã bỏ ra 150.000 frăngvàng. Một gia tài khổng lồ! Phải chi nhiều như vậy, trong một thời gian dài như vậy nhưng ông không một phút nào nghi ngờ. Tuy đôi khi có xích mích với bạn đồng hương VrainLucas, nhưng chỉ vì ông ta chậm mang hàng tới bán. Có một lần, tình hình diễn ra khá nghiêm trọng. Tới mức VrainLucas nổi cáu:

– Nếu ông không hài lòng, cứ trả hết cho tôi! Tôi hoàn tiền cho ông.

Nhà bác học vội xuống nước, đấu dịu ngay:

– Thôi tôi xin, tôi xin! Từ nay trở đi sẽ không dám kì kèo gì nữa. Đừng đòi lại mà tội nghiệp! Tôi quí những tư liệu này hết mình!

Tên bịp chắc sẽ không hề hấn gì nếu Michel Chasles không phải là viện sĩ. Ông vốn dĩ là con người hào hiệp, không muốn giữ cho riêng mình được hưởng kho báu mà cảm thấy có nghĩa vụ chia sẻ với đồng nghiệp.

Nhân dịp kỉ niệm sáu trăm năm ngày sinh nhà thơ Ý Dante (12651321), ông tặng thành phố Florence bản thảo một bài thơ của Dante và được các quan chức bên đó nhiệt liệt cảm ơn, tuy bài thơ được viết bằng tiếng Pháp. Sau này, khi được kết nạp vào Viện Hàn lâm Bỉ, ông tặng viện hai lá thư của hoàng đế Charles Quint gửi văn hào Rabelais. Hai lá thư được cất giữ trịnh trọng trong Hàn lâm viện Brussels.

Viện Hàn lâm Khoa học Pháp tất nhiên được viện sĩ Michel Chasles đặc biệt ưu ái. Ngày 15 tháng Sáu 1869 ông tặng viện hai thư của Pascal gửi nhà hóa học Robert Boyle người Iceland. Hai lá thư khiến các đồng nghiệp xôn xao, thậm chí kinh ngạc: Pascal sử dụng những công thức toán học hồi đó chưa ai biết. Một đồng nghiệp của Michel Chasles thẳng thừng tuyên bố:

– Những ghi chép ông nói của Pascal thực ra đã được chép ra từ một công trình mới toanh.

Michel Chasles không nao núng nhưng bực mình. Ông tin chắc tư liệu của ông toàn là vàng mười. Tuy nhiên, cần có thêm chứng cứ khác để lí lẽ của ông có sức nặng áp đảo. Ông gọi VrainLucas tới, nói rõ tình hình. Gã bịp mỉm cười trấn an nhà bác học:

– Khỏi lo, thưa ông. “Ông già nghèo đói” có đủ bằng chứng.

Trong cuộc hội nghị viện sĩ ngày 31 tháng Bẩy, Michel Chasles đưa ra bằng chứng do VrainLucas vừa cung cấp từ bộ sưu tập của “ông già nghèo đói”. Nó như một quả bom nổ giữa hội nghị các nhà bác học! Bằng chứng là lá thư Pascal gửi nhà khoa học trẻ Newton người Anh. Qua lá thư người ta thấy nhà bác học người Pháp sau khi khám phá ra định luật vạn vật hấp dẫn đã vô tư thông báo cho Newton biết các yếu tố của định luật kèm theo vài lời khuyên cha chú: “Bạn trẻ thân mến, tôi gửi cho anh mấy vấn đề xung quanh các định luật trừu tượng hóa tôi đã từng quan tâm trước đây, nhằm rèn luyện tài năng cho anh… Hãy miệt mài lao động, cần cù học tập. Đó là cách tốt nhất để tận dụng các tri thức thu lượm được. Tôi khuyên anh như vậy qua kinh nghiệm bản thân”.

Thật lạ! Đa số viện sĩ Viện Hàn Lâm Khoa học Pháp tuyên bố tán thành phát hiện mới rất quan trọng này: không phải Isaac Newton tìm ra qui luật vạn vật hấp dẫn mà chính là Blaise Pascal tìm ra từ bốn mươi năm trước.

Lẽ dĩ nhiên, bão táp lập tức nổi lên bên kia biển Manche. Viện Hàn lâm Edimbourg coi đây là một “sự giả mạo đê hèn”. Sir David Brewster chuyên nghiên cứu và viết tiểu sử Newton gửi thư cho viện Hàn lâm Pháp:

“Qua nghiên cứu toàn bộ thư từ của Isaac Newton hiện được giữ tại nhà những người thân của ông đang sống ở Hurstbourne, tôi đảm bảo không có lá thư nào của Pascal gửi Newton… Hai nhà bác học danh tiếng này không hề quen nhau. Năm 1654 Newton mới mười một tuổi nên còn mải chơi đá bóng, trốn tìm là những trò hợp với tuổi trẻ con…”

Lí lẽ khá lôgic. Cho dù công nhận Pascal là người khám phá định luật vạn vật hấp dẫn đi nữa điều này trái với mọi khẳng định lâu nay thì cũng phải đặt câu hỏi: ông thông báo tin đó với một chú nhóc ở bên kia biển Manche để làm gì?

Michel Chasles lại bực mình. Có quá nhiều chống đối, quá nhiều ồn ào. May sao VrainLucas lại nhanh chân tới ứng cứu.

– “Ông già nghèo đói” có miếng phản đòn đây rồi.

Miếng phản đòn rất thần tình, giúp Michel Chasles có cơ hội tấn công. Ông trình trước viện Hàn lâm lá thư của mẹ Newton gửi Pascal cám ơn những nghĩa cử dành cho con trai bà. Thấy vẫn chưa đủ để dẹp yên mọi lời chỉ trích, bà mẹ của Pascal vào cuộc. Michel Chasles lại đọc trước viện Hàn lâm thư của bà gửi cho nhà văn Pháp SaintEvremond bày tỏ niềm tự hào về vụ con trai bà khám phá ra Định luật Vạn vật Hấp dẫn.

Khốn nỗi, rất nhiều nhà bác học danh tiếng đã chứng minh: Ở mức phát triển của thiên văn học hồi đó, Pascal không thể khám phá nổi định luật này.

Không sao! “Ông già nghèo đói” lại trao cho VrainLucas mang tới bán cho Michel Chasles miếng phản đòn khác. Ông này trình làng nhiều lá thư của Galileo gửi Pascal năm 1641, trong thư nhà thiên văn người Ý thông báo cho Pascal những kiến thức cần thiết. Thư viết cả về những vòng đai sao Thổ (mãi mười lăm năm sau đó mới được nhà thiên văn Huygens người Hà Lan phát hiện!) Mặt khác, lá thư được viết khi Galileo đã mù cả hai mắt từ bốn năm trước! Michel Chasles cãi: Galileo giả bộ mù để khỏi bị tòa Dị giáo trừng trị, Huygens đã chép lại việc khám phá các vòng đai sao Thổ khi tới thăm Pascal và đọc trộm lá thư của Galileo.

Thấy nhà bác học của mình bị tước mất tác quyền, người Hà Lan lên tiếng phản đối quyết liệt. Người Ý cũng công phẫn trước tình trạng Galileo của họ bị coi rẻ… Thế là các cuộc bút chiến, khẩu chiến nổ bùng dữ dội kéo dài ba tháng liền. Michel Chasles vẫn bình thản liên tiếp đưa ra những bằng chứng mới.

Ngày 26 tháng Mười 1869, nhà thiên văn đầy uy tín Le Verrier lâu nay vẫn đứng ngoài cuộc, đã thuyết phục các viện sĩ biểu quyết “chính thức tuyên bố không liên quan gì tới những điều huyền hoặc và sai lạc về thời gian trong những lá thư của viện sĩ Michel Chasles.”

Lần đầu tiên lòng tin của nhà bác học lung lay. Có người khuyên ông khởi kiện. Ông nghe theo nhưng không khởi kiện VrainLucas tôi lừa bịp mà về tội không giao món hàng ông đã đặt: ba ngàn lá thư nữa. Kiện vì lo gã hoảng sợ trước diễn biến tình hình sẽ mang kho báu chuốn mất. Ông khai với cảnh sát:

– Tôi sợ hắn ta bán cho nước ngoài những văn thư vô giá.

VrainLucas bị bắt. Tuy nằm trong cảnh nước sôi lửa bỏng nhưng gã không chạy trốn. Vẫn ngày ngày ra Thư viện Quốc gia tìm những tư liệu về thư từ của Galileo, của Pascal, xé trộm những trang giấy viết thư còn để trống.

Cuộc điều tra bắt đầu. Các tình tiết không mấy hấp dẫn và bị cáo cũng quá tầm thường so với những sự kiện có tầm cỡ quốc gia và quốc tế đã được đăng tải rầm rộ trên báo chí. VrainLucas sinh năm 1818 ở Lanneray gần Châteaudun đúng như gã đã khai. Như ta đã thấy, đây là một yếu tố có sức nặng trong vụ này. Con một gia đình nông dân, lúc trẻ làm ruộng, nhưng sớm có nhiều tham vọng nên gã tự học, rồi làm thơ lại ở Châteaudun, bỏ lên Paris xin một chân trong Thư viện Quốc gia (hồi đó là Thư viện Hoàng gia), nhưng bị từ chối vì chưa đỗ tú tài. Gã đành cam chịu sống nghèo với đồng lương nhân viên chào hàng lưu động cho một văn phòng nghiên cứu phả hệ. Có nhiều thì giờ rảnh rỗi, gã vào các thư viện, giải trí bằng trò bắt chước chữ kí người xưa. Và gặp ở đó người đồng hương Michel Chasles. Bắt đầu vụ lá thư Molière và các vụ tiếp theo… Trong khẩu cung, VrainLucas khẳng định khá có lí: tuy gã lập mưu lừa đảo ngay từ đầu, nhưng những diễn biến sau đó lại do nhà bác học vẽ đường, o ép gã phải làm tiếp nên quả lừa mới càng ngày càng phình to, có thể nói chính nhà bác học đã buộc hắn phải lừa đảo.

– Ông Michel Chasles đã khẩn thiết đòi tôi mang thêm nhiều tư liệu loại đó. Ông ta còn kê một danh sách dài những nhân vật tôi phải có thư mang tới cho ông. Và nói nếu có, ông sẽ dùng làm tư liệu cho ra một cuốn sách dày.

Gã tự bào chữa bằng lập luận rất độc đáo:

– Dù cuốn sách ấy có giả mạo, có đáng ngờ trong chừng mực nào đó, nó cũng sẽ có tác dụng phổ biến kiến thức lịch sử, do đó góp phần vào sự phát triển tri thức nhân loại…

Phiên tòa xử VrainLucas mở ngày 24 tháng Hai 1870. Bị cáo, gã gù lưng hói đầu, mắt cáo già giảo hoạt sau cặp kính trắng gọng sắt, dáng điệu nông dân khù khờ trông chẳng có thớ chút nào. Nhưng mọi người tới đây không phải để xem mặt hắn. Họ chen lấn, dẫm đạp lên nhau để nhìn cái ông cao lớn mặc áo đuôi tôm đen, ve áo đỏ rực cuống huân chương Bắc đầu bội tinh và huân chương Copley đang cố thu mình thật nhỏ trên ghế nguyên đơn.

VrainLucas nhận tội đã bán cho nhà bác học Michel Chasles tổng cộng 27.345 lá thư giả mạo, lấy của ông ta số tiền 150.000 frăng.

Nạn nhân được mời lên khai. Những người dự khán cười ồ lên, nhưng viện sĩ vẫn đàng hoàng. Mở đầu lời khai bằng câu:

– Hai chúng tôi là đồng hương…

Sau đó mới thuật lại đầu đuôi chuyện bị lừa, nhưng hễ nói tới thu phạm thì vẫn rất lịch sự, một điều “ông Lucas”, hai điều “ông Lucas”.

Quan tòa nêu câu hỏi đang mấp mé ở cửa miệng tất cả những người ngồi dự:

– Xin cho biết tại sao ông tin César, Cléopâtre, Archimède, Attila và tất cả các nhân vật khác đều biết tiếng Pháp?

Nhà bác học trả lời:

– Dĩ nhiên tôi cũng đã hỏi ông Lucas câu này. Và được ông Lucas giải thích: đây là những bản sao lấy từ tu viện Tours. Các tu sĩ có liên hệ với tất cả các nước nên được họ cung cấp các bản gốc để các tu sĩ dịch. Rabelais là một trong những người dịch sang tiếng Pháp.

Khi Michel Chasles về chỗ, cử tọa ôm bụng cười chẩy nước mắt. Có người hét:

– Cho viện sĩ một cái mũ tai lừa!

Chủ tọa gào khản cổ vẫn không sao lập lại được trật tự.

– Tòa chứ không phải quán xá! Đừng để tôi phải gọi đội bảo vệ tới!

Không khí phiên tòa cực kỳ thuận lợi cho luật sư trẻ Helbronner phát biểu rất hùng hồn để bênh vực thân chủ. Anh ta đưa ra một lí lẽ sắc bén: lòng yêu nước của bị cáo. Hồi này chiến tranh PhápPhổ sắp nổ ra nên tinh thần yêu nước là món trang sức thời thượng.

– Thân chủ tôi lâu nay vẫn bênh vực nước Pháp thân yêu của chúng ta, không chỉ trong thư từ giữa Pascal với Newton. Ta thấy rất rõ: Thalès cho vua người Gaulois những lời khuyên hòng cai trị chúng dân có hiệu quả hơn. Alexandre đại đế trong thư gửi Aristote hết lời ca ngợi người Gaulois. Cléopâtre cho con trai sang Marseille học. Tinh thần yêu nước đến thế chẳng đáng kính phục lắm sao?

Phòng xử rung chuyển tiếng hoan hô, tiếng vỗ tay. Mãi mới dứt để nghe tòa tuyên án: VrainLucas lĩnh hai năm tù ngồi, nộp phạt 500 frăng. Vậy là gã còn được 149.500 frăng tiền lãi. Không ai biết sau khi mãn hạn tù gã dùng số tiền lớn đó vào việc gì. Vì gã biến hẳn, không để lại dấu vết…

Điều làm mọi người cho tới nay vẫn còn ngạc nhiên là ở chỗ: Michel Chasles không coi VrainLucas là tên tội phạm. Nhiều năm sau nhà bác học vẫn còn tuyên bố:

– Không thể cho rằng kho tư liệu khổng lồ đó lại do một mình gã viết ra, một gã không biết tiếng Latinh, tiếng Ý, cũng chẳng biết tí gì về những môn khoa học được đề cập trong thư. Vì thế, chắc chắn có một bí ẩn nào đó cần tìm hiểu, không nên vội kết luận.

Không thấy Michel Chasles một lúc nào tỏ ý oán trách tên đại bịp. Qua đời năm 1880, ông tặng toàn bộ kho thư giả mạo cho Thư viện Quốc gia.