Giữa tên làm giả và người sao chép không có sự khác biệt về hoa tay. Cả hai đều có tài tái hiện rất đúng tác phẩm của nghệ sĩ đã quá cố. Hai người này khác nhau ở chỗ: một người lương thiện, nói rõ thực chất việc mình làm, kẻ kia bất lương vì giấu biệt không chịu nói việc làm của hắn là gì.

Thế nhưng trong lịch sử lại đã từng có một người đứng giữa hai loại người này, một người không thể xếp vào loại nào được: André Mailfert. Thủ đoạn lừa phỉnh anh ta nghĩ ra và thực hiện hồi thập niên 30 quả là độc nhất vô nhị từ cổ chí kim, từ đông sang tây. Anh ta lừa dối, bịp đời, nhưng công bằng mà nói, với rất nhiều tài hoa và hơn nữa, vì một động cơ tốt đẹp nên xét đến cùng, nếu đi theo đường công khai đàng hoàng, anh ta đáng được khen ngợi và khâm phục.

Quê vùng Orléans, anh chàng André Mailfert là họa sĩ thuốc nước hồi cuối thế kỉ XIX. Anh có niềm đam mê đặc biệt với đồ gỗ cổ nhưng không có tiền mua vì loại đồ này là của vô giá. Tuy nhiên trong cái rủi có cái may: cũng vì không có tiền mua nên André Mailfert nẩy ra sáng kiến, một sáng kiến giúp anh ta giầu to. Anh nghĩ: trên đời này chắc có nhiều người ở vào hoàn cảnh như mình. Vậy tại sao không cung cấp cho họ những bản sao chép đúng với nghĩa của chúng, giống hệt bản chính? Những bản sao có đầy đủ dáng vẻ của bản chính, cũng có giá trị thẩm mỹ như bản chính, nhưng giá lại rẻ hơn gấp bội.

Năm 1904 André Mailfert thành lập một xưởng mộc nhỏ ngay tại thành phố quê nhà, chuyên sản xuất những đồ gỗ nhái kiểu cổ. Anh ta tính toán không sai: đơn đặt hàng tới tấp bay tới. Nhiều đến nỗi năm 1913 anh phải mở rộng xưởng. Xưởng được dọn về ngôi nhà kiểu François đệ Nhất trong thành phố Orléans, tiếp tục cho ra những bộ đồ gỗ nhái kiểu cổ cực kì tinh xảo: tủ commốt đời Louis XV, ghế bành thời Nhiếp Chính, khung gương Venise, bàn giấy thời Đế Chế, bàn trang điểm đời Louis XVI và rất nhiều thứ khác.

Thành công rực rỡ này không phải do tình cờ, may mắn, do thị hiếu của khách hàng mà nhờ ở tài tỉa tót từng chi tiết nhỏ nhất đạt mức hoàn hảo không chê vào đâu được. Trừ việc pha xẻ gỗ, các khâu chế tác sau đó đều theo đúng các qui trình kĩ thuật đặc thù của từng thời đại, nhất là công thức pha chế và đánh vecni. Vẻ cổ xưa được thực hiện bằng nhiều biện pháp: đốt, làm nứt, va đập, pha thêm bụi mịn vào vecni. Nhờ vậy các sản phẩm của André Mailfert có chất lượng không gì bì kịp.

Nhiều nhà buôn bán đồ cổ đã lập lờ bán những thứ đó như đồ cổ thật, thậm chí còn bán giá cao hơn những đồ thật. André Mailfert không có lỗi trong vụ này, bản thân anh ta không hề gian dối, vả lại anh chẳng cần gian dối, công việc kinh doanh của anh vẫn tiến vùn vụt, chẳng bao lâu sau số nhân công có tay nghề rất cao làm cho anh đã lên tới hai trăm năm chục người.

Bất thình lình khủng hoảng kinh tế ập xuống. Hậu quả đợt đổ vỡ năm 1929 của thị trường chứng khoán New York lan sang Pháp năm 1931, và tất nhiên nó giáng những đòn đầu tiên xuống các ngành kinh doanh mặt hàng xa xỉ. Ngành đồ gỗ điêu đứng, đe dọa André Mailfert phải giãn thợ. Triển vọng đó khiến ông đau lòng. Những công nhân làm việc trong xưởng của ông nói đúng hơn, họ là những nghệ nhân, thậm chí là những nghệ sĩ đều là những người yêu nghề cũng như ông. Vì không muốn nhìn cảnh sẩy đàn tan nghé, André Mailfert bóp óc tìm lối thoát. Và tìm ra một giải pháp kì tài!

André Mailfert bịa ra một dòng, một trường phái đồ mộc gọi là trường phái Sông Loire. Trường phái này đã bị tuyệt diệt, nên André Mailfert sẽ tái tạo những bản sao. Là những bản sao nhưng vì bản gốc không còn nên ông sẽ bán với giá cao xấp xỉ những đồ gỗ cổ thứ thiệt. Như vậy, thêm vào thú chơi đổ cổ, khách hàng sẽ còn được hấp dẫn bởi thú khám phá ra một điều mới lạ. André Mailfert dự tính: nếu khéo xoay xở, có khi ông còn tạo ra được một mốt mới, một phong trào đua đòi a dua nhau của những kẻ thích học làm sang.Và sản phẩm của ông sẽ đắt như tôm tươi.

Nghĩ là làm. Trên những tờ giấy thời Phục Hưng tình cờ tìm thấy trong kho của viện bảo tàng Orléans, André vẽ chừng hơn một trăm bức tranh thuốc nước, tranh thủy mặc và xêpia miêu tả những đồ gỗ kiểu lạ mắt rất đẹp trông tương tự kiểu Louis XV thôn dã. Tất cả đều bằng loại gỗ thường, màu sáng, chân đế gọn nhẹ, tủ có cửa panô, họa tiết trang trí đều bằng gỗ dát thể hiện những con tàu hoặc những lâu đài, cung điện, tuyệt đối không dùng môtip nào khác.

Vẽ xong André Mailfert lặng người vì sung sướng, ngắm những tác phẩm vừa hoàn thành. Đây chính là kiểu đồ gỗ ông sẽ chế tác nếu được phép tự mình vẽ kiểu. Kiểu của “trường phái André Mailfert”! Sau một thời gian sao chép các bậc thầy quá cố, từ nay anh sẽ sao chép chính mình… Ông rắc bụi lên các bức vẽ, bỏ vào chiếc hòm da lợn thời xưa. Vụ lừa nhằm cứu các người làm công khỏi thất nghiệp có thể bắt đầu…

André Mailfert thấy cần bổ sung một chi tiết quan trọng. Đã là trường phái đồ gỗ Sông Loire theo lẽ đương nhiên phải có một người thầy, người sáng tạo ra nó. Thấy cú lừa của mình khá táo bạo, ông đặt tên cho bậc thầy đó là Jean François Hardy (Hardy trong tiếng Pháp có nghĩa Táo Bạo). Và cũng theo lẽ đương nhiên, ông thầy này phải có lý lịch rõ ràng. Lý lịch vị tổ sư nghề mộc thế kỉ XVIII do André Mailfert phịa ra rất chi tiết.

Cuối năm 1931 André Mailfert tung ra tập quảng cáo in rất đẹp “Trường phái Sông Loire”. Các người sành điệu, các nhà chuyên môn bị cuốn hút ngay tức thì. Vì tờ quảng cáo giới thiệu trường phái này rất tỉ mỉ, có đầu có đuôi hẳn hòi. Dưới đây là vài đoạn trích:

Năm 1715 Jean François Hardy đã là học trò ưu tú của nghệ nhân nghề mộc Germain Landrin nhà cung cấp đồ gỗ cho triều đình Pháp. Jean François Hardy đã học nghề trong xưởng của thầy, phụ việc cho thầy và được thầy truyền nghề trong mười năm ròng. Sau đó còn sang Hà Lan tu nghiệp. Dọc đường Jean François Hardy dừng chân ở thành phố Lille, để lại đây nhiều công trình nghệ thuật trong lâu đài FournesenWeppes.

Từ Lille, ông tới Bruxelles làm việc ít lâu dưới quyền thầy Jan Hort rồi sang Hà Lan định cư tại thủ đô Rotterdam, trong một căn nhà gần cảng. Năm 1719 ông cưới Cornélia Van der Breught con gái một vị thị trưởng và được ba người con: Pétrus và Bernard, hai người này nối nghiệp bố ở Pháp, cô con gái út là Marguerite lấy chồng làm nghề mộc ở Nantes.

Con trai cả của Jean François Hardy hợp tác với Gaillard ngụ tại phố Con Bò, mở cửa hàng sản xuất đồ gỗ ở Orléans. Người thứ hai sinh sống ở Angers, nổi tiếng nhờ các đồ mộc tuyệt vời cung cấp cho dân thành phố và tòa giám mục. Ngoài ra, hiện nay ở Gien, Saumur và Ancenis còn dấu vết những xưởng nhỏ do các học trò của Jean François Hardy lập nên để sao chép các sản phẩm của thầy.

Điều đáng ngạc nhiên là tất cả những tên tuổi kể trên đều vắng bóng trong tất cả các công trình nghiên cứu về đồ mộc thế kỉ XVIII. Duy có cuốn Sách Lịch Tổng Hợp về Thương nhân và cuốn Ghi chép về danh nhân phát hành năm 1770 có nói tới ông như một bậc thầy nghề mộc cuối thế kỉ XVIII và điểm qua một số tác phẩm của ông…

Ngoài những chi tiết “nói có sách mách có chứng” ấy còn có hình chép lại các bức vẽ mấy món tiêu biểu cho đồ gỗ kiểu Louis thôn dã của bậc thầy, trong đó có một tủ sách, một bàn giấy, một bộ đồ phòng ngủ.

Đặc biệt tập quảng cáo còn đăng ảnh toàn thân nhà nghệ sĩ đồ mộc đứng trước biển, xa xa có cảnh đắm tàu. Cảnh này được giải thích: trên đường từ Hà Lan về Pháp, con tàu chở Jean François Hardy bị sét đánh đắm ngoài khơi tỉnh Nantes. Nhờ bám được một khúc cây nên ông và vợ con đều thoát nạn.

Một chi tiết khác trong tập quảng cáo càng cho thấy tài bịa của André Mailfert quả là vô song. Ông ta viết:

“Jean François Hardy về tới Pháp đúng vào thời điểm nước nhà đang suy sụp sau vụ Law bị phá

sản. (Law, nhà tài chính Xcốtlen sang Pháp làm ăn, thành lập Công ty An độ và Tổng Ngân hàng Pháp, vỡ nợ năm 1720 NBS). Giới thượng lưu không muốn vung phí của cải vào những món không thật bức thiết. Nên ông làm những đồ gỗ giản dị, bằng vật liệu không đắt tiền, nhưng rất đẹp mắt và tiện dụng.”

Bịa ra chuyện đó, André Mailfert tin chắc: kiểu đồ gỗ của vị thầy không được ai biết tới hồi cuối thế kỉ XVIII chắc sẽ được hoan nghênh trên thị trường nước Pháp vừa ra khỏi cuộc khủng hoảng năm 1929!

Trong khi thời cơ chưa tới, André Mailfert bị chất vấn kịch liệt về khám phá của ông. Tại sao các bản vẽ của Jean François Hardy lại nằm trong tay ông? Tại sao đến bây giờ mới công bố?

Nhân buổi tiếp khách có đông đủ không chỉ các quan chức thành phố Orléans mà còn có cả các nhà sành chơi đồ gỗ cổ toàn nước Pháp André Mailfert điềm nhiên giải thích:

– Ngày 1 tháng Tám năm 1914 tôi đãi tiệc tiễn chân các chú thợ sắp ra mặt trận. Một cậu tên là Simon Hardy tặng tôi chiếc rương của ông cố nội cậu ta để lại. Và bảo tôi có thể mở ra nếu cậu ta không trở về.

– Cậu Simon Hardy sau đó tử trận ư?

– Phải. Ở trận Vauquois, năm 1916.

– Sao không mở rương ra ngay khi đó?

– Vì mãi về sau mới biết tin cậu ấy chết. Tôi nhét chiếc rương trong kho, và thực tình thì cũng quên biến đi mất. Mãi đến đầu năm nay, nhân lúc dọn dẹp mới tình cờ nhớ ra…

André Mailfert đã thành công, nói đúng ra là đã thắng lợi. Các nhân vật tầm cỡ trong giới chuyên môn đều hoàn toàn tin tưởng vào truyền thuyết Jean François Hardy. Một tờ chuyên san nghệ thuật đã dành cho ông trọn số báo ra nhân dịp Giáng Sinh. Một nhà thiết kế bưu ảnh đã phất to nhờ in lại chân dung bậc thầy đứng trước cảnh tàu đắm ngoài khơi xa. André Mailfert được mời diễn thuyết trên đài phát thanh quốc gia, một sự ưu ái hiếm có vào thời bấy giờ, dưới sự bảo trợ của bộ Văn học Nghệ thuật Pháp.

Quan trọng hơn cả là tốp thợ của ông đã có việc để làm. Mà không ít việc! Sau khi tập quảng cáo được tung ra, ba triệu đơn đặt hàng tới tấp gửi về xưởng mộc. Các đồ gỗ làm theo bản thiết kế tìm thấy trong chiếc rương da lợn bắt đầu xuất xưởng. Như đã dự tính trước, André Mailfert bán chúng với giá cao hơn hẳn các đồ nhái kiểu cổ khác, vì loại đồ của ông không còn bản gốc. Thợ của ông chẳng những không lo thất nghiệp mà còn phải làm thêm giờ thêm ca!

Tất cả mọi người đều bị cuốn theo trò lừa phỉnh tài tình. Một chuyên gia viết bài trong tờ chuyên san về đồ mộc, chê trách André Mailfert không thật trung thành với bản vẽ của thầy. Bài viết kết thúc bằng câu: “Ông đã giết chết sự nghiệp lẫy lừng của Jean François Hardy!”. Một kí giả tờ Le Figaro tìm ra nơi chôn rau cắt rốn của Jean François Hardy tại một căn nhà ở phố Sellerie thành phố Tours! Tấm bia tưởng niệm được đặt làm, chuẩn bị gắn lên di tích lịch sử đó. Kí giả này còn nhận đảm trách chức chủ tịch “Ủy ban Jean François Hardy”. Viện bào tàng Blois thu xếp hẳn một gian để trưng bày các sản phẩm của André Mailfert…

Ngày nay, nếu có dịp đi trên đường Sellerie trong thành phố Tours, bạn sẽ không thấy tấm bảng cẩm thạch khắc tên nghệ nhân đồ gỗ Jean François Hardy, cũng như không thể vào thăm gian trưng bày trong viện bảo tàng Blois. Vì năm 1935, sau khi tạo công ăn việc làm ổn định lâu dài cho số công nhân của mình, André Mailfert rút lui khỏi thương trường. Ông bán nhà, nghỉ ngơi dưỡng sức ít lâu rồi ngồi viết hồi kí. Tập hồi kí đã được ấn hành dưới tựa đề Ở xứ xở những người bán đồ cổ.

Trong cuốn sách này, André Mailfert thuật lại kì công mình đã sao chép bản thân qua trường phái Sông Loire, bằng cách đó ông đã tạo thời cơ thể hiện tài năng của chính mình, sáng tạo một kiểu đồ gỗ độc đáo.

Cuối sách, ông viết rõ: Jean François Hardy, người được đăng ảnh trên bìa nhiều tạp chí nghệ thuật và trên nhiều kiểu bưu thiếp, chỉ là tấm ảnh cũ mèm ông mua mất ba xu ở chợ trời Orléans. Đó là ảnh một cha đạo hồi thế kỉ XIX, được ông vẽ thêm mái tóc giả. Hình ảnh đắm tàu phía xa trên bức ảnh thì chính ông cũng chẳng hiểu nó có ý nghĩa gì.

Thuật lại câu chuyện của André Mailfert bên cạnh với chuyện các vụ lừa đảo khác kể cũng có phần hơi oan uổng cho ông. Vì ông chỉ tìm cách cứu những người thợ của mình, bằng đầu óc sáng tạo và đôi tay tài hoa. Hơn nữa, André Mailfert đã tạo ra một kiểu đồ gỗ: kiểu đời Louis XV thôn dã, bằng gỗ màu sáng, có những họa tiết bằng gỗ dát thể hiện những con tàu biển và lâu đài, cung điện.

Những người đã mua đồ gỗ của ông sau khi biết sự thật vẫn không thấy tiếc tiền. Tận bây giờ, những đồ gỗ kiểu Mailfert vẫn được tín nhiệm, được đánh giá cao.