“Đừng bao giờ để việc hôm nay sang ngày mai, trong khi bạn có thể để dành tận ngày kia mà vẫn ổn.”—B. F.

Nhân vật này thuộc hạng người mà thiên hạ gọi là Triết gia. Ông ta là anh em sinh đôi, chào đời đồng thời tại hai ngôi nhà khác nhau trong thành phố Boston. Cho đến tận ngày nay, hai ngôi nhà đó vẫn còn đó, và trên tường còn treo những tấm biển ghi chú sự kiện này. Người ta cho rằng cứ treo biển như vậy cũng hay, dù chẳng thực sự cần thiết, bởi dù sao thì đám dân cư ở đó cũng luôn miệng chỉ trỏ cho khách lạ thấy hai nơi chào đời của ông ta, đôi khi tới vài lần trong cùng một ngày. Đối tượng của bài hồi ký này là kẻ có bản tính độc địa, từ sớm đã mang tài năng của mình ra làm trò đồi bại qua việc sáng tạo nên những câu châm ngôn, danh ngôn nhằm gieo rắc đau khổ cho thế hệ trẻ của mọi thời đại về sau. Ngay cả những hành động đơn giản nhất của ông ta cũng được dàn dựng hòng khiến lũ trẻ đời sau phải bắt chước—những đứa trẻ vốn dĩ có thể đã được hạnh phúc nếu không có ông ta. Chính vì tinh thần đó mà ông ta trở thành con trai của một người nấu xà phòng, và có lẽ chẳng vì lý do gì khác ngoài việc khiến mọi nỗ lực của những đứa trẻ đời sau khi muốn làm nên trò trống gì đó đều bị nhìn bằng con mắt nghi ngại, trừ khi chúng là con của những người nấu xà phòng. Với một sự ác tâm không tiền khoáng hậu trong lịch sử, ông ta làm việc suốt cả ngày, rồi đêm đến lại thức khuya, giả bộ như đang miệt mài học đại số dưới ánh lửa lụi tàn, cốt để những đứa trẻ khác cũng phải làm theo như vậy, nếu không thì sẽ bị lôi tên Benjamin Franklin ra mà chì chiết.

Chưa thỏa mãn với những trò đó, ông ta còn có thói quen sống hoàn toàn bằng bánh mì và nước lọc, rồi học thiên văn ngay trong bữa ăn—một điều đã gây ra bao nỗi thống khổ cho hàng triệu cậu bé sau này, những đứa trẻ có các ông bố đã trót đọc cuốn tiểu sử tai hại của Franklin.

Những câu châm ngôn của ông ta tràn đầy ác ý đối với bọn trẻ. Ngày nay, một đứa trẻ không thể làm theo bản năng tự nhiên của mình mà không vấp phải một vài câu danh ngôn bất hủ nào đó và phải nghe nhắc đến Franklin ngay tại chỗ. Nếu nó mua hai xu lạc rang, ông bố sẽ nói: “Con nhớ lời Franklin dạy chưa—‘Một hào mỗi ngày, một năm thành một xu’”; thế là cái thú ăn lạc rang của nó bay biến sạch sành sanh. Nếu nó muốn chơi con quay sau khi làm việc xong, ông bố lại trích dẫn: “Trì hoãn là kẻ cắp thời gian.” Nếu nó làm một việc tử tế, nó chẳng bao giờ nhận được gì cả, bởi “Đức hạnh tự nó là phần thưởng.” Và đứa trẻ đó bị hành hạ đến chết, bị tước đoạt cả giấc ngủ tự nhiên, chỉ vì Franklin, trong một phút giây cảm hứng đầy hiểm độc của mình, đã nói:

Ngủ sớm rồi lại dậy sớm

Khiến người khỏe mạnh, giàu sang và

khôn ngoan.

Cứ như thể việc khỏe mạnh, giàu sang và khôn ngoan theo những điều kiện đó là mục tiêu gì ghê gớm lắm đối với một đứa trẻ vậy. Nỗi đau mà câu châm ngôn đó gây ra cho tôi, thông qua việc cha mẹ tôi đem tôi ra làm vật thí nghiệm, thật không lời nào tả xiết. Kết quả tất yếu là tình trạng suy nhược toàn diện, bần cùng và loạn trí của tôi như hiện nay. Khi còn là một cậu bé, cha mẹ tôi thỉnh thoảng bắt tôi phải dậy trước chín giờ sáng. Nếu họ để tôi được nghỉ ngơi tự nhiên như ý muốn, thì giờ đây tôi đã ở đâu? Chắc hẳn là đang làm chủ cửa hiệu và được mọi người kính trọng rồi.

Và đối tượng của bài hồi ký này quả là một lão già phiêu lưu láu cá! Để có cơ hội thả diều vào ngày Chủ nhật, ông ta thường buộc một chiếc chìa khóa vào dây diều rồi giả bộ như đang câu tia chớp. Thế là đám công chúng cả tin lại về nhà, líu lo về “trí tuệ” và “thiên tài” của kẻ phá luật ngày Sabát đầu bạc trắng này. Nếu có ai bắt gặp ông ta đang chơi trò “mumblepeg” một mình ở cái tuổi ngoài sáu mươi, ông ta sẽ ngay lập tức tỏ vẻ như đang tính toán xem cỏ mọc thế nào—cứ như thể việc đó liên quan gì đến ông ta vậy. Ông tôi biết rõ ông ta, và ông tôi kể rằng Franklin lúc nào cũng dàn dựng sẵn—lúc nào cũng chuẩn bị sẵn sàng. Nếu ai đó, trong những năm tháng tuổi già của ông ta, bất ngờ bắt gặp ông ta đang bắt ruồi, nặn bánh bùn, hay trượt trên cửa hầm, ông ta sẽ lập tức tỏ vẻ thông thái, tuôn ra một câu châm ngôn, rồi bước đi với cái mũi vểnh lên trời và chiếc mũ đội ngược, cố tỏ ra mình là người đãng trí và lập dị. Lão ta quả là một kẻ khó chơi.

Ông ta đã phát minh ra một loại lò sưởi có thể làm khói xộc lên tận óc bạn chỉ trong bốn giờ đồng hồ. Người ta có thể thấy rõ sự thỏa mãn đầy ma quái mà ông ta dành cho nó qua việc ông ta đặt chính cái tên của mình cho nó.

Ông ta luôn tự hào kể lại chuyện mình bước chân vào Philadelphia lần đầu tiên, với hai xu trong túi và bốn chiếc bánh mì kẹp dưới nách. Nhưng thực tình, nếu xét cho kỹ thì điều đó chẳng có gì ghê gớm cả. Ai cũng có thể làm được.

Đối tượng của bài hồi ký này còn giành được vinh dự khi khuyên quân đội hãy quay lại dùng cung tên thay vì lưỡi lê và súng hỏa mai. Với cái giọng điệu đầy sức nặng thường thấy, ông ta nhận xét rằng lưỡi lê thì cũng được trong vài trường hợp, nhưng ông ta nghi ngờ liệu nó có thể được sử dụng chính xác ở tầm xa hay không.

Benjamin Franklin đã làm rất nhiều điều đáng kể cho đất nước của mình, và khiến cái tên tuổi non trẻ của bà mẹ này được tôn vinh ở nhiều vùng đất với tư cách là thân mẫu của một người con như vậy. Mục đích của bài hồi ký này không phải là phớt lờ hay che đậy điều đó. Không; ý tưởng đơn giản của nó là phản bác những câu châm ngôn tự phụ của ông ta—thứ mà ông ta đã tô vẽ bằng vẻ ngoài đầy tính nguyên bản từ những chân lý vốn đã trở thành những lời sáo rỗng nhàm chán từ thời phân tán ở Babel; đồng thời cũng để phản bác cái lò sưởi của ông ta, những ý tưởng quân sự của ông ta, nỗ lực khó coi của ông ta nhằm thu hút sự chú ý khi bước chân vào Philadelphia, và việc ông ta thả diều rồi lãng phí thời gian vào đủ thứ chuyện như vậy, trong khi đáng lẽ ra ông ta nên đi tìm mỡ xà phòng hoặc làm nến.

Tôi chỉ muốn dẹp bỏ một phần cái tư tưởng tai hại đang phổ biến trong các bậc gia trưởng rằng Franklin đã có được thiên tài vĩ đại nhờ làm việc không công, học tập dưới ánh trăng, và dậy sớm vào ban đêm thay vì đợi đến sáng như một người Cơ đốc giáo; và rằng cái chương trình này, nếu bị áp đặt một cách cứng nhắc, sẽ biến đứa con khờ khạo của bất cứ ông bố nào thành một Franklin thứ hai. Đã đến lúc những quý ông này cần nhận ra rằng những hành vi và bản năng lập dị đáng ghét kia chỉ là bằng chứng của thiên tài, chứ không phải là thứ tạo ra thiên tài. Ước gì tôi được làm cha của bố mẹ mình đủ lâu để bắt họ hiểu được sự thật này, và từ đó giúp họ để con trai mình có một cuộc đời dễ thở hơn. Khi còn là một đứa trẻ, tôi phải nấu xà phòng dù cha tôi là người giàu có, tôi phải dậy sớm và học hình học vào bữa sáng, tự mang thơ mình đi bán dạo, và làm mọi thứ y hệt như Franklin, với niềm hy vọng thiêng liêng rằng ngày nào đó tôi sẽ trở thành một Franklin. Và đây, kết quả là tôi đấy.