Theo lời nhờ vả của một người bạn gửi thư từ miền Đông sang, tôi đã tìm đến gặp ông già Simon Wheeler hóm hỉnh, lắm lời, để hỏi thăm về Leonidas W. Smiley, một người bạn của bạn tôi như được yêu cầu. Nay tôi xin ghi lại kết quả chuyến đi ấy. Trong lòng tôi vốn manh mún một niềm nghi vấn rằng cái tên Leonidas W. Smiley kia chỉ là một sản phẩm tưởng tượng, rằng bạn tôi chưa từng quen biết ai như thế; ông bạn ấy chỉ đoán chừng rằng nếu tôi đem tên đó đi hỏi ông già Wheeler, hẳn sẽ làm ông ta nhớ đến tay Jim Smiley khét tiếng của mình, rồi ông ta sẽ nhảy chồm vào guồng và tra tấn tôi đến chết bằng mấy chuyện ký ức phát điên, dài dằng dặc, chán ngắt và hoàn toàn vô bổ với tôi. Nếu đó quả thực là kế hoạch của ông bạn kia, thì nó đã thành công mỹ mãn.

Tôi thấy Simon Wheeler đang thiu thiu ngủ một cách thảnh thơi bên cạnh chiếc bếp sưởi trong phòng uống rượu của một quán trọ xập xệ, nằm ở khu cắm trại khai thác vàng đã thoái trào tên là Angel’s. Tôi nhận thấy ông ta béo tròn, hói đầu, và sở hữu một gương mặt điềm tĩnh mang vẻ hiền lành, chất phác rất dễ mến. Ông tỉnh giấc và chào tôi một câu lịch sự. Tôi trình bày rằng một người bạn đã ủy thác cho tôi hỏi thăm thông tin về người bạn thời thơ ấu rất đỗi thân thiết của anh ấy tên là Leonidas W. Smiley — Mục sư Leonidas W. Smiley, một vị mục sư trẻ tuổi của Giáo hội, người mà bạn tôi nghe nói từng có thời gian trú ngụ tại trại Angel’s. Tôi nói thêm rằng nếu ông Wheeler có thể cho tôi biết đôi điều về vị Mục sư Leonidas W. Smiley này, tôi sẽ vô cùng biết ơn ông.

Simon Wheeler dồn tôi vào một góc, dùng chính chiếc ghế của mình chặn đứng lối thoát của tôi, rồi ngồi xuống và tuôn ra một tràng kể chuyện đều đều, đơn điệu mà tôi xin thuật lại ngay sau đây. Ông chẳng mỉm cười, chẳng nhăn mặt, cũng chẳng hề thay đổi giọng điệu êm đềm trôi chảy như khi ông thốt ra câu đầu tiên; ông chẳng để lộ chút hào hứng nhỏ nhất nào. Thế nhưng, bao trùm lên toàn bộ câu chuyện dài lê thế ấy lại là một mạch ngầm chân thành và nghiêm túc đến kinh ngạc. Điều đó cho tôi thấy rõ ràng rằng, thay vì nghĩ câu chuyện của mình có gì buồn cười hay lố bịch, ông coi đó là một sự vụ vô cùng quan trọng và tôn sùng hai nhân vật chính trong chuyện như những thiên tài kiệt xuất về "nghệ thuật mưu mẹo". Tôi đành để ông muốn nói gì thì nói, không nỡ ngắt lời dù chỉ một lần.

“Mục sư Leonidas W. H’m, Mục sư Le... à thì, ngày trước ở đây từng có một gã tên là Jim Smiley, vào mùa đông năm bốn chín — hoặc giả là mùa xuân năm năm mươi, tôi cũng chẳng nhớ rõ lắm, nhưng tôi đoán là một trong hai khoảng thời gian đó vì tôi nhớ lúc gã mới tới trại thì cái máng dẫn nước lớn vẫn chưa làm xong. Nhưng mà này, cái gã đó là kẻ kỳ lạ nhất đời về khoản cá độ, hễ có bất cứ chuyện gì xảy ra gã cũng đòi bắt kèo cho bằng được, miễn là tìm được ai đó nhận cửa ngược lại; còn nếu không tìm được ai, gã sẵn sàng đổi cửa ngay. Người ta thích bắt kiểu gì gã cũng chiều, miễn sao lập được kèo cá độ là gã mãn nguyện rồi. Thế mà gã hên cực kỳ, hên một cách lạ đời; lúc nào gã cũng là kẻ thắng cuộc. Gã luôn sẵn sàng rình rực cơ hội; chẳng có chuyện gì trên đời được nhắc đến mà gã không nhảy vào gạ độ và nhận bất kỳ cửa nào anh thích, như tôi vừa kể đấy.

Này nhé, nếu có đua ngựa, thế nào đến cuối trận anh cũng thấy gã một là rủng rỉnh tiền bạc, hai là trắng tay; nếu có chọi chó, gã cá; chọi mèo, gã cá; đá gà, gã cũng cá; chao ôi, đến như hai con chim đang đậu trên hàng rào, gã cũng đòi cá xem con nào sẽ bay trước; hay như có buổi nhóm họp truyền giáo ngoài trời, gã cũng mò đến đều đặn để cá cược vào Mục sư Walker, người mà gã đánh giá là tay thuyết giáo cừ nhất vùng này, mà quả đúng thế thật, ông ấy lại còn là một người tốt nữa chứ. Thậm chí nếu thấy một con bọ cánh cứng bắt đầu bò đi đâu đó, gã cũng gạ độ xem mất bao lâu nó mới tới được... tới được cái chỗ nó định bò tới, còn nếu anh nhận lời cá, gã sẵn sàng bám theo con bọ đó sang tận Mexico chỉ để tìm hiểu xem nó đi đâu và mất bao lâu trên đường. Mấy anh em ở đây nhiều người thấy gã Smiley đó rồi, họ kể cho anh nghe được đấy. Chao ôi, với gã thì chẳng có gì khác biệt cả — cái quái gì gã cũng cá độ được — đúng là cái gã quái đản nhất đời. Có lần vợ Mục sư Walker ốm nặng một thời gian dài, tưởng như không cứu nổi; nhưng một buổi sáng nọ mục sư đi ra, Smiley liền nhào tới hỏi thăm tình hình cô nhà, mục sư bảo nhà tôi đã khá lên nhiều lắm rồi — tạ ơn Chúa lòng lành vô lượng — và đang hồi phục rất nhanh, nhờ ơn Trên phù hộ thì nhà tôi sẽ khỏi hẳn thôi; thế là Smiley, chẳng kịp suy nghĩ gì, thốt lên ngay: ‘Chà, tôi xin đặt hai đô rưỡi là đằng nào bà ấy cũng không qua khỏi!’

Cái gã Smiley này có một con ngựa cừu — mấy thằng con trai hay gọi nó là ‘con ngựa mười lăm phút’, nhưng đó chỉ là gọi đùa thôi, anh biết đấy, vì dĩ nhiên nó phải chạy nhanh hơn thế — và gã toàn kiếm được tiền nhờ con ngựa đó, mặc cho nó chậm chạp vô cùng và lúc nào cũng mắc chứng hen suyễn, hoặc bệnh sài, hoặc bệnh lao, hoặc mấy thứ tương tự thế. Người ta toàn chấp nó chạy trước hai hay ba trăm thước, rồi vượt qua nó trên đường đua; thế nhưng cứ đến chặng cuối cùng của cuộc đua là con ngựa ấy lại hăng máu và liều mạng lên, nó vừa chồm lên vừa sải bước rộng, cái chân mềm ngoặt đá tán loạn, lúc thì giơ lên không trung, lúc lại văng sang một bên rào chắn, rồi nó quạt ra m-ớ m-ớ bụi và gây ra m-ớ m-ớ tiếng ồn ào với trận ho, hắt hơi cùng tiếng thở khò khè của nó — và bao giờ nó cũng cán đích trước kẻ khác đúng một cái cổ, sát sao đến mức anh chỉ có thể bấm giờ mới biết được.

Và gã còn có một con chó bò nhỏ, nhìn qua thì anh sẽ nghĩ nó chẳng đáng giá một xu, ngoài việc ngồi lầm lì một chỗ với vẻ mặt cau có và rình rực cơ hội chôm chĩa thứ gì đó. Nhưng chỉ cần có tiền đặt cược vào người nó là nó thành một con chó hoàn toàn khác; hàm dưới của nó bắt đầu chìa ra như mũi tàu thủy chạy bằng hơi nước, còn răng thì lộ ra sáng quắc như những lò nung lửa. Một con chó khác có thể lao vào tấn công, bắt nạt, cắn xé, và quật nó qua vai hai ba lần, nhưng Andrew Jackson — đó là tên của con chó nhỏ — Andrew Jackson chẳng bao giờ thèm bận tâm, cứ như thể nó đang rất hài lòng và chẳng trông chờ điều gì khác — trong khi đó tiền cược bên phía đối thủ cứ thế tăng gấp đôi, gấp ba liên tục, cho đến khi toàn bộ tiền đã đặt xong xuôi; thế rồi đùng một cái, nó sẽ ngoạm chặt lấy đúng khớp chân sau của con chó kia và giữ khăng khăng ở đó — không phải cắn xé đâu nhé, anh hiểu cho, mà chỉ là kẹp chặt và bám lấy cho tới khi đối thủ chịu giơ tay xin thua, dù có phải mất cả năm trời. Smiley lúc nào cũng ẵm giải với con chó đó, cho đến một ngày gã ghép cặp nó với một con chó không có chân sau, vì hai chân sau của con này đã bị cưa đứt bởi một cái cưa tròn. Đến khi trận đấu diễn ra đủ lâu, tiền cược đã đặt xong hết, và con Andrew Jackson lao vào tung đòn hiểm quen thuộc, nó mới bàng hoàng nhận ra mình đã bị lừa gạt thế nào, và con chó kia đã rơi vào thế cờ bí ra sao; nó trông có vẻ ngỡ ngàng, rồi tỏ ra nản lòng và không buồn cố gắng chiến đấu để thắng nữa, thế là nó bị đánh cho tơi tả. Nó nhìn Smiley một cái, như muốn nói rằng trái tim nó đã tan vỡ, và đó hoàn toàn là lỗi của gã vì đã xếp nó đấu với một con chó không có chân sau để ngoạm — vốn là miếng đánh sinh tử của nó trong mọi cuộc chiến; rồi nó khập khiễng bò ra một góc, nằm xuống và chết. Đó là một con chó ngoan, cái con Andrew Jackson đó, và giá như nó còn sống thì hẳn nó đã làm nên tên tuổi, vì trong người nó có tố chất và nó sở hữu tài năng thiên bẩm — tôi biết điều đó chứ, bởi vì nó đâu có cơ hội nào đáng kể, và thật vô lý nếu một con chó có thể chiến đấu phi thường như thế trong những hoàn cảnh ấy nếu nó không có tài năng. Lúc nào nghĩ đến trận chiến cuối cùng của nó và cái kết cay đắng ấy, tôi cũng thấy chạnh lòng.

Chà, cái gã Smiley này còn nuôi cả chó săn chuột, gà chọi, mèo đực và đủ thể loại con vật trên đời, nhiều không kể siết, anh có mang bất cứ con gì đến gã cũng nhận kèo đấu hết. Một ngày nọ gã bắt được một con ếch, mang về nhà và bảo gã dự định sẽ 'giáo dục' nó; thế là suốt ba tháng trời gã chẳng làm việc gì khác ngoài việc ngồi ở sân sau để dạy con ếch đó nhảy. Mà anh cá là gã đã dạy được nó thật đấy. Gã chỉ cần húc nhẹ sau lưng nó một cái là giây tiếp theo anh sẽ thấy con ếch đó quay mòng mòng trên không trung như một chiếc bánh rán — thấy nó lộn nhào một vòng, hoặc có khi vài vòng nếu nó đà tốt, rồi hạ cánh bằng cả bốn chân gọn gàng bình an vô sự như một con mèo. Gã còn luyện cho nó kỹ năng bắt ruồi thành thục và cho nó luyện tập thường xuyên đến mức hễ thấy con ruồi nào trong tầm mắt là nó đớp trúng phóc con đó. Smiley bảo rằng một con ếch chỉ cần được giáo dục là có thể làm được hầu hết mọi thứ — và tôi tin gã. Chao ôi, chính mắt tôi từng thấy gã đặt con Dan’l Webster xuống sàn nhà ở đây này — Dan’l Webster là tên của con ếch đó — rồi gã hô lớn: ‘Ruồi kìa, Dan’l, ruồi kìa!’ thế là nhanh hơn một cú chớp mắt, nó bật phóng thẳng lên không trung, đớp gọn một con ruồi ngay trên quầy hàng đằng kia, rồi rơi bịch xuống sàn nhà vững chãi như một cục bùn, rồi lại lấy chân sau gãi gãi bên đầu với vẻ thản nhiên như thể nó chẳng nghĩ mình vừa làm điều gì vượt quá khả năng của một con ếch bình thường. Anh chưa bao giờ thấy một con ếch nào khiêm tốn và bộc trực đến thế, dù cho nó tài năng đến vậy. Còn khi nói đến khoản nhảy sòng phẳng trên mặt đất bằng phẳng, nó có thể vượt qua khoảng cách trong một cú nhảy dài hơn bất kỳ loài vật cùng giống nào anh từng thấy. Nhảy trên mặt đất bằng phẳng là sở trường của nó, anh hiểu chứ; và hễ đụng đến môn đó là Smiley sẽ đặt tiền vào nó cho đến đồng xu cuối cùng. Smiley tự hào về con ếch của gã khủng khếp, và gã có quyền tự hào như thế chứ, vì mấy tay từng đi đây đi đó khắp nơi đều bảo con ếch này vượt xa bất kỳ con ếch nào họ từng gặp.

Chà, Smiley nhốt con vật trong một cái hộp gỗ thưa nhỏ, và gã thường mang nó xuống phố để rình bắt kèo cá độ. Một ngày nọ, một tay — một người lạ mặt mới tới trại — tình cờ gặp gã cùng với cái hộp, liền hỏi:

‘Cái gì ở trong cái hộp của anh thế kia?’

Smiley trả lời với vẻ khá thản nhiên: ‘Nó có thể là một con vẹt, hoặc có thể là một con chim yến hót, nhưng không phải đâu — nó chỉ là một con ếch thôi.’

Tay kia cầm lấy cái hộp, ngắm nghía cẩn thận, xoay qua xoay lại rồi bảo: ‘H’m — đúng thế thật. Thế CON NÀY thì làm được trò trống gì?’

‘Chà,’ Smiley thong thả và thản nhiên đáp, ‘tôi đoán là nó đủ giỏi một trò — nó có thể nhảy xa hơn bất kỳ con ếch nào ở cái Hạt Calaveras này.’

Tay kia lại cầm cái hộp lên, nhìn xoáy vào đó một hồi lâu thật kỹ lưỡng rồi trả lại cho Smiley, chậm rãi bảo: ‘Chà, tôi chẳng thấy con ếch này có điểm gì hơn hẳn những con ếch khác cả.’

‘Có thể anh không thấy,’ Smiley nói. ‘Có thể anh hiểu về ếch mà cũng có thể anh chẳng hiểu gì về chúng; có thể anh là người có kinh nghiệm, mà cũng có thể anh chỉ là một kẻ nghiệp dư không hơn không kém. Dù sao thì tôi vẫn giữ nguyên ý kiến của mình, và tôi sẵn sàng cược bốn mươi đô la là nó có thể nhảy xa hơn bất kỳ con ếch nào ở Hạt Calaveras này.’

Tay kia suy nghĩ một phút, rồi nói với vẻ hơi buồn buồn: ‘Chà, tôi chỉ là khách lạ ở đây và tôi không có con ếch nào; chứ nếu tôi có một con ếch, tôi sẽ cá với anh ngay.’

Thế là Smiley bảo: ‘Được thôi — không sao cả, nếu anh giữ hộ tôi cái hộp này một phút, tôi sẽ đi bắt cho anh một con ếch.’ Vậy là tay kia nhận lấy cái hộp, đặt bốn mươi đô la của mình sóng đôi với tiền của Smiley, rồi ngồi xuống chờ đợi.

Thế nên hắn ta ngồi đó một lúc lâu, suy tính đủ điều trong đầu, rồi hắn lấy con ếch ra, cạy miệng nó ra, lấy một chiếc thìa cà phê và xúc đạn chì săn chim cút nhồi đầy bụng nó — nhồi đầy đến tận cằm — rồi đặt nó xuống sàn. Còn Smiley thì đi ra đầm lầy, lội tõm tỏm trong bùn một hồi lâu, cuối cùng gã cũng bắt được một con ếch mang về, giao cho tay này và nói:

‘Bây giờ, nếu anh đã sẵn sàng, hãy đặt nó bên cạnh con Dan’l, hai chân trước của nó ngang hàng với chân con Dan’l, rồi tôi sẽ hô hiệu lệnh.’ Thế rồi gã hô, ‘Một-hai-ba — nhảy!’ rồi gã và tay kia cùng thúc đít hai con ếch từ phía sau. Con ếch mới hăng hái nhảy phóc đi ngay, nhưng con Dan’l chỉ nhích nhẹ một cái rồi rụt vai lên — thế này này — như một ông người Pháp, nhưng chẳng có tác dụng gì — nó không thể nhúc nhích nổi; nó cắm chặt xuống sàn vững như một ngôi thánh đường, và nó chẳng thể di chuyển hơn được chút nào như thể đã bị thả neo. Smiley vô cùng kinh ngạc, và gã cũng thấy chán nản nữa, nhưng dĩ nhiên gã chẳng hề hay biết có chuyện gì đang xảy ra.

Tay kia cuỗm lấy tiền rồi bước đi; và khi đang đi ra khỏi cửa, hắn hếch ngón tay cái qua vai — thế này này — về phía con Dan’l, rồi lại nói vô cùng chậm rãi: ‘Chà,’ hắn bảo, ‘tôi chẳng thấy con ếch này có điểm gì hơn hẳn những con ếch khác cả.’

Smiley đứng gãi đầu gãi tai, nhìn xuống con Dan’l một hồi lâu, cuối cùng gã thốt lên: ‘Tôi thật không hiểu cái quái gì làm cho con ếch này bỏ cuộc giữa chừng thế không biết — không biết có phải nó bị bệnh gì không — trông nó cứ phồng to một cách kỳ lạ thế nào ấy.’ Thế rồi gã xách gáy con Dan’l lên, nhấc thử trọng lượng của nó và kêu lên: ‘Quái lạ, nhân danh lũ mèo của tôi, sao nó nặng tới năm pound thế này!’ rồi gã lộn ngược con ếch lại, và nó ợ ra hai vốc đầy đạn chì. Đến lúc đó gã mới vỡ lẽ mọi chuyện, và gã tức điên người — gã đặt con ếch xuống rồi lao theo tay kia, nhưng gã chẳng bao giờ đuổi kịp hắn nữa. Và —”

[Tới đây Simon Wheeler nghe thấy có tiếng ai gọi tên mình ngoài sân trước, liền đứng dậy xem có việc gì.] Rồi quay sang phía tôi khi bước đi, ông nói: “Cậu cứ ngồi yên đấy nhé, người xa lạ, cứ nghỉ ngơi thong thả — tôi đi không quá một giây đâu.”

Nhưng xin phép ông, tôi không nghĩ rằng việc tiếp tục nghe câu chuyện về gã lang bạt liều lĩnh Jim Smiley sẽ mang lại cho mình nhiều thông tin về Mục sư Leonidas W. Smiley, vì thế tôi đứng dậy ra về.

Ngay tại cửa phòng, tôi gặp lại Wheeler cởi mở đang quay vào. Ông ta lập tức túm lấy cúc áo tôi và bắt đầu lại:

“Chà, cái gã Smiley này có một con bò vàng một mắt, chẳng có đuôi mà chỉ có một cái mỏm ngắn tũn như quả chuối, và —”

Tuy nhiên, vì thiếu cả thời gian lẫn hứng thú, tôi không ở lại để nghe chuyện về con bò tội nghiệp đó nữa, mà cáo từ bước đi.

Giờ đây xin hãy để các bậc học giả chiêm ngưỡng bức tranh này và cho biết liệu sự đập phá thần tượng có thể đi xa hơn được nữa hay không:

[Trích từ Tạp chí Revue des Deux Mondes, số ra ngày 15 tháng 7 năm 1872.]

.......................